Wafanyakazi
Malipo ya haki, mazingira salama na haki ya kujipanga.
Miongozo
Kwa maneno rahisi
Mipaka ya haki au uhuru wa kimsingi
- Haki inaweza kuwekewa mipaka kwa sheria tu, na tu pale mpaka huo unapokuwa wa haki na unastahili katika jamii huru na ya kidemokrasia.
Art. 24(1)
(1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo- (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo; (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine zisizotatiza za kufikia lengo hilo.
Soma kifungu kamili → - Hata ukiwekewa mpaka, haki haiwezi kuondolewa maana yake ya msingi.
Art. 24(2)(c)
(c) halitazuia haki au uhuru wa kimsingi unaotajwa katika Sheria ya Haki ili kupunguza uzito na umuhimu uliowekwa katika haki hiyo.
Soma kifungu kamili → - Serikali lazima iweze kuonyesha mahakamani kwamba mpaka wowote wa haki unastahili.
Art. 24(3)
(3) Serikali au mtu anayetaka kuhalalisha mpaka fulani atapaswa kuthibitishia mahakama, mahakama maalum au mamlaka nyingine kuwa mahitaji ya Kifungu hiki yameridhishwa.
Soma kifungu kamili →
- Kanuni zingine zinaweza kuweka mpaka kwa haki, lakini tu kama ni za haki na zinahitajika kulinda wengine.
Art. 24(1)
(1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo- (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo; (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine zisizotatiza za kufikia lengo hilo.
Soma kifungu kamili →
Utumwa na kazi ya kulazimishwa
- Hakuna mtu anayeweza kufanywa mtumwa au kutekwa.
Art. 30(1)
(1) Hakuna mtu atazuiliwa katika utumwa.
Soma kifungu kamili → - Hakuna mtu anayeweza kulazimishwa kufanya kazi ya kulazimishwa.
Art. 30(2)
(2) Mtu hatahitajika kufanya kazi ya kulazimishwa.
Soma kifungu kamili →
- Hakuna anayeruhusiwa kumiliki mtu mwingine au kumlazimisha kufanya kazi.
Art. 30
(1) Hakuna mtu atazuiliwa katika utumwa. (2) Mtu hatahitajika kufanya kazi ya kulazimishwa.
Soma kifungu kamili →
Mahusiano ya kikazi
- Kila mtu ana haki ya kutendewa kwa haki kazini.
Art. 41(1)
(1) Kila mtu ana haki ya kanuni sawa za kikazi.
Soma kifungu kamili → - Wafanyakazi wana haki ya malipo ya haki.
Art. 41(2)(a)
(a) kulipwa ipasavyo;
Soma kifungu kamili → - Wafanyakazi wana haki ya mazingira bora ya kufanya kazi.
Art. 41(2)(b)
(b) mazingira ya kufaa ya kufanyia kazi;
Soma kifungu kamili → - Wafanyakazi wanaweza kuanzisha, kujiunga au kushiriki katika chama cha wafanyakazi.
Art. 41(2)(c)
(c) kuunda, kujiunga au kushiriki katika shughuli na mipango ya vyama vya wafanyakazi; na
Soma kifungu kamili → - Wafanyakazi wana haki ya kugoma.
Art. 41(2)(d)
(d) kugoma.
Soma kifungu kamili →
- Watu wanapofanya kazi, wanapaswa kulipwa kwa haki na kutendewa vizuri.
Art. 41(1)
(1) Kila mtu ana haki ya kanuni sawa za kikazi.
Soma kifungu kamili →
Mfumo wa mahakama
- Mahakama za mamlaka kuu ni Mahakama ya Juu Zaidi, Mahakama ya Rufaa, Mahakama Kuu, na mahakama zenye hadhi ya Mahakama Kuu kwa migogoro ya ajira na ardhi.
Art. 162(1)
(1) Mahakama za mamlaka ya juu ni Mahakama ya Juu, Mahakama ya Rufaa, Mahakama Kuu na mahakama nyingine zilizotajwa katika Kifungu cha (2).
Soma kifungu kamili →
- Kuna ngazi mbalimbali za mahakama, kutoka Mahakama ya Juu Zaidi hadi mahakama za mahakimu.
Art. 162(1)
(1) Mahakama za mamlaka ya juu ni Mahakama ya Juu, Mahakama ya Rufaa, Mahakama Kuu na mahakama nyingine zilizotajwa katika Kifungu cha (2).
Soma kifungu kamili →
Tume ya Mishahara na Kuzawidi
- Kuna Tume ya Mishahara na Marupurupu.
Art. 230(1)
(1) Tume ya mishahara na kuzawidi inajumlisha watu wafuatao walioteuliwa na Rais – (a) Mwenyekiti (b) Watu walioteuliwa na mashirika yafutayo, ambayo watu ambao si wanachama au waajiriwa wa mashirika hayo wameteuliwa. (i) Tume ya Huduma za Bunge (ii) Tume ya Huduma za Umma (iii) Tume ya Huduma za Mahakama (iv) Tume ya Kuwaajiri Walimu (v) Tume ya Kitaifa ya Huduma za Polisi (vi) Baraza la Ulinzi; na (vii) Seneti, kwa niaba ya serikali za kaunti; (c) Watu walioteuliwa, kila mmoja na – (i) Shirika kuu linalowakilisha vyama vya wafanyakazi; (ii) Shirika linalowakilisha waajiri; na (iii) Jopo la Muungano linaloshirikisha makundi ya wataalamu yaliyokubaliwa kisheria. (d) Watu walioteuliwa, kila mmoja na – (i) waziri anayesimamia fedha; (ii) Mwanasheria Mkuu; na (e) Mtu aliye na tajriba katika usimamizi wa wafanyakazi katika huduma ya umma, aliyeteuliwa na katibu wa Waziri anayesimamia huduma ya umma.
Soma kifungu kamili → - Huweka na hupitia mara kwa mara mishahara na marupurupu ya maafisa wote wa Serikali.
Art. 230(4)(a)
(a) Haja ya kuhakikisha kuwa mswada wa fidia wa umma unakuwa ni endelevu.
Soma kifungu kamili → - Hushauri serikali ya kitaifa na za kaunti kuhusu mishahara ya maafisa wengine wa umma.
Art. 230(4)(b)
(b) Haja ya kuhakikisha kuwa huduma ya umma ina uwezo wa kuvutia na kuweka wahudumu walio na ujuzi wanaohitajika kutekeleza majukumu yao.
Soma kifungu kamili →
- Tume huamua kiasi cha malipo ya viongozi na maafisa wa umma.
Art. 230(1)
(1) Tume ya mishahara na kuzawidi inajumlisha watu wafuatao walioteuliwa na Rais – (a) Mwenyekiti (b) Watu walioteuliwa na mashirika yafutayo, ambayo watu ambao si wanachama au waajiriwa wa mashirika hayo wameteuliwa. (i) Tume ya Huduma za Bunge (ii) Tume ya Huduma za Umma (iii) Tume ya Huduma za Mahakama (iv) Tume ya Kuwaajiri Walimu (v) Tume ya Kitaifa ya Huduma za Polisi (vi) Baraza la Ulinzi; na (vii) Seneti, kwa niaba ya serikali za kaunti; (c) Watu walioteuliwa, kila mmoja na – (i) Shirika kuu linalowakilisha vyama vya wafanyakazi; (ii) Shirika linalowakilisha waajiri; na (iii) Jopo la Muungano linaloshirikisha makundi ya wataalamu yaliyokubaliwa kisheria. (d) Watu walioteuliwa, kila mmoja na – (i) waziri anayesimamia fedha; (ii) Mwanasheria Mkuu; na (e) Mtu aliye na tajriba katika usimamizi wa wafanyakazi katika huduma ya umma, aliyeteuliwa na katibu wa Waziri anayesimamia huduma ya umma.
Soma kifungu kamili →