Polisi wakikuzuia au wakikukamata
Cha kujua unapozuiwa, unapokamatwa au unapohojiwa.
Kwa maneno rahisi
Mipaka ya haki au uhuru wa kimsingi
- Haki inaweza kuwekewa mipaka kwa sheria tu, na tu pale mpaka huo unapokuwa wa haki na unastahili katika jamii huru na ya kidemokrasia.
Art. 24(1)
(1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo- (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo; (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine zisizotatiza za kufikia lengo hilo.
Soma kifungu kamili → - Hata ukiwekewa mpaka, haki haiwezi kuondolewa maana yake ya msingi.
Art. 24(2)(c)
(c) halitazuia haki au uhuru wa kimsingi unaotajwa katika Sheria ya Haki ili kupunguza uzito na umuhimu uliowekwa katika haki hiyo.
Soma kifungu kamili → - Serikali lazima iweze kuonyesha mahakamani kwamba mpaka wowote wa haki unastahili.
Art. 24(3)
(3) Serikali au mtu anayetaka kuhalalisha mpaka fulani atapaswa kuthibitishia mahakama, mahakama maalum au mamlaka nyingine kuwa mahitaji ya Kifungu hiki yameridhishwa.
Soma kifungu kamili →
- Kanuni zingine zinaweza kuweka mpaka kwa haki, lakini tu kama ni za haki na zinahitajika kulinda wengine.
Art. 24(1)
(1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo- (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo; (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine zisizotatiza za kufikia lengo hilo.
Soma kifungu kamili →
Haki na Uhuru Usioweza Kuwekewa Mipaka
- Haki zingine haziwezi kuwekewa mipaka kamwe, hata katika dharura.
Art. 25
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Uhuru dhidi ya mateso na matibabu ya kikatili, yasiyo ya kibinadamu au ya kudhalilisha hauwezi kuwekewa mpaka kamwe.
Art. 25(a)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Uhuru dhidi ya utumwa hauwezi kuwekewa mpaka kamwe.
Art. 25(b)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Haki ya kusikilizwa kwa haki haiwezi kuwekewa mpaka kamwe.
Art. 25(c)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili →
- Haki zingine haziwezi kuondolewa kamwe, hata katika dharura.
Art. 25
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayeruhusiwa kukutesa au kukutenda kikatili kamwe.
Art. 25(a)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili →
Haki za waliotiwa mbaroni
- Kama umekamatwa, polisi wanapaswa kukuambia sababu, kwa lugha unayoielewa.
Art. 49(1)(a)
(a) kuarifiwa kwa upole na kwa lugha anayoielewa, kuhusu-
Soma kifungu kamili → - Una haki ya kukaa kimya. Huna lazima ya kujieleza.
Art. 49(1)(b)
(b) kunyamaza;
Soma kifungu kamili → - Una haki ya kumpigia wakili, na kuzungumza na watu wanaoweza kukusaidia.
Art. 49(1)(c)
(c) kuwasiliana na wakili na watu wengine ambao msaada wao unahitajika;
Soma kifungu kamili → - Hulazimishwi kukiri au kukubali jambo lolote.
Art. 49(1)(d)
(d) kutolazimishwa kutubu au kukiri hatia, hali ambayo inaweza kutumiwa katika ushahidi dhidi yake;
Soma kifungu kamili → - Lazima upelekwe mahakamani ndani ya saa 24.
Art. 49(1)(f)
(f) kufikishwa mahakamani haraka iwezekanavyo, lakini si baada ya-
Soma kifungu kamili → - Unaweza kuomba kuachiliwa kwa dhamana isipokuwa kuna sababu kubwa ya kutokuachiliwa.
Art. 49(1)(h)
(h) kuachiliwa kwa dhamana kwa sababu zinazoeleweka kabla ya kushtakiwa isipokuwa kukiwa na sababu nyingine za kulazimisha kutendwa kinyume cha dhamana hiyo.
Soma kifungu kamili →
- Kama afisa polisi anakuzuia, lazima akuambie kwa nini, kwa namna unayoelewa.
Art. 49(1)(a)
(a) kuarifiwa kwa upole na kwa lugha anayoielewa, kuhusu-
Soma kifungu kamili → - Unaweza kukaa kimya. Huna lazima ya kujibu.
Art. 49(1)(b)
(b) kunyamaza;
Soma kifungu kamili → - Unaweza kuomba kuzungumza na mtu mzima anayekusaidia, kama wakili au mzazi.
Art. 49(1)(c)
(c) kuwasiliana na wakili na watu wengine ambao msaada wao unahitajika;
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayeruhusiwa kukulazimisha kusema ulifanya kosa.
Art. 49(1)(d)
(d) kutolazimishwa kutubu au kukiri hatia, hali ambayo inaweza kutumiwa katika ushahidi dhidi yake;
Soma kifungu kamili → - Unapaswa kupelekwa kwa hakimu haraka sana, ndani ya siku moja.
Art. 49(1)(f)
(f) kufikishwa mahakamani haraka iwezekanavyo, lakini si baada ya-
Soma kifungu kamili →
Haki katika kusikizwa kwa kesi
- Kila mgogoro unapaswa kuamuliwa kwa haki na uwazi na mahakama au chombo kisicho na upendeleo.
Art. 50(1)
(1) Kila mtu ana haki ya kutaka mzozo wowote unaoweza kusuluhishwa kisheria kuamuliwa katika kikao cha haki mahakamani au, ikiwezekana asasi au mahakama maalum iliyo huru na isiyoegemea upande wowote.
Soma kifungu kamili → - Kama unashutumiwa kwa kosa, wewe ni mwerevu hadi uthibitishwe kuwa na hatia.
Art. 50(2)(a)
(a) kuaminiwa kutokuwa na hatia hadi ithibitishwe kinyume;
Soma kifungu kamili → - Lazima uambiwe wazi unashutumiwa kwa nini.
Art. 50(2)(b)
(b) kuarifiwa kuhusu mashtaka na kupewa taarifa ya kutosha kuyahusu;
Soma kifungu kamili → - Una haki ya wakili, na kuambiwa hivyo mara moja.
Art. 50(2)(g)
(g) kuchagua na kuwakilishwa na wakili na kuelezwa kuhusu haki hii moja kwa moja;
Soma kifungu kamili → - Kama kutakuwa na dhuluma kubwa, Serikali inaweza kukupa wakili kwa gharama yake.
Art. 50(2)(h)
(h) kuwa na wakili aliyetolewa na Serikali kwa gharama ya Serikali yenyewe, endapo haki yake ya msingi imevunjwa, na aarifiwe kuhusu haki hii moja kwa moja;
Soma kifungu kamili → - Unaweza kukaa kimya na huna lazima ya kutoa ushahidi.
Art. 50(2)(i)
(i) kunyamaza, na kutotoa ushahidi wakati wa kesi;
Soma kifungu kamili → - Una haki ya mkalimani bila malipo kama huelewi lugha inayotumika mahakamani.
Art. 50(2)(m)
(m) kuwa na usaidizi wa mkalimani bila ya kulipishwa endapo mshtakiwa hawezi kuelewa lugha inayotumiwa katika kesi;
Soma kifungu kamili → - Huwezi kuhukumiwa mara mbili kwa kosa lile lile.
Art. 50(2)(o)
(o) kutoshtakiwa kwa kosa la kulinganishwa na tendo au kosa ambalo mtu huyo amewahi ama kuachiliwa au kuhukumiwa kwalo;
Soma kifungu kamili →
- Kama mtu anasema ulifanya kosa, bado huna hatia hadi ithibitishwe.
Art. 50(2)(a)
(a) kuaminiwa kutokuwa na hatia hadi ithibitishwe kinyume;
Soma kifungu kamili → - Unaweza kuwa na mtu wa kukusaidia kueleza upande wako.
Art. 50(2)(g)
(g) kuchagua na kuwakilishwa na wakili na kuelezwa kuhusu haki hii moja kwa moja;
Soma kifungu kamili →
Haki za walio kizuizini, walioshikwa ama waliofungwa
- Hata kama umezuiliwa au uko gerezani, unabaki na haki zako katika Mswada wa Haki.
Art. 51(1)
(1) Mtu yeyote anayezuiliwa kisheria, awe amehukumiwa au la, ana haki zote na uhuru wa kimsingi unaoelezwa kwenye Katiba hii, isipokuwa kwa kiwango kwamba haki au uhuru huo wa kimsingi hauambatani kabisa na sababu yake ya kuwa kwenye jela.
Soma kifungu kamili → - Kama umezuiliwa, unaweza kuomba mahakama amri ya habeas corpus (amri ya kufikishwa mahakamani).
Art. 51(2)
(2) Mtu yeyote aliye kizuizini ama aliyezuiliwa ana haki ya kulalamika ili kutolewa amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili →
- Hata watu walio gerezani wana haki na wanapaswa kutendewa vizuri.
Art. 51(1)
(1) Mtu yeyote anayezuiliwa kisheria, awe amehukumiwa au la, ana haki zote na uhuru wa kimsingi unaoelezwa kwenye Katiba hii, isipokuwa kwa kiwango kwamba haki au uhuru huo wa kimsingi hauambatani kabisa na sababu yake ya kuwa kwenye jela.
Soma kifungu kamili →
Miswada ya Fedha
- Mswada wa fedha unahusu tu kodi, gharama kwa fedha za umma, fedha za umma, au mikopo.
Art. 114(3)
(3) Katika Katiba hii, ‘Mswada wa fedha’ unamaanisha, Mswada, tofauti na Mswada uliotajwa katika Kifungu cha 218 kilicho na masharti yanayoshughulikia- (a) ushuru; (b) kutoza malipo kwa hazina ya umma au kubadili au kuondolewa kwa mojawapo wa malipo hayo; (c) kugawa, kupokea, kutunza, kuwekeza au kutoa pesa za umma; (d) kudhamini mkopo wowote au ulipwaji wake; ama (e) masuala mengineyo yanayotokana na masuala hayo.
Soma kifungu kamili → - Mswada wa fedha unaweza kuwasilishwa katika Bunge la Kitaifa pekee.
Art. 114(1)
(1) Mswada wa fedha hauwezi kushughulikia suala jingine lolote isipokuwa tu lile ambalo limeorodheshwa katika fasiri ya ‘Mswada wa fedha’ kwenye ibara ya (3).
Soma kifungu kamili →
- Mswada wa fedha unahusu kodi na fedha za serikali.
Art. 114(3)
(3) Katika Katiba hii, ‘Mswada wa fedha’ unamaanisha, Mswada, tofauti na Mswada uliotajwa katika Kifungu cha 218 kilicho na masharti yanayoshughulikia- (a) ushuru; (b) kutoza malipo kwa hazina ya umma au kubadili au kuondolewa kwa mojawapo wa malipo hayo; (c) kugawa, kupokea, kutunza, kuwekeza au kutoa pesa za umma; (d) kudhamini mkopo wowote au ulipwaji wake; ama (e) masuala mengineyo yanayotokana na masuala hayo.
Soma kifungu kamili →
Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma
- Kuna ofisi ya Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma.
Art. 157(1)
(1) Kutabuniwa afisi ya Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma.
Soma kifungu kamili → - Mkurugenzi ana mamlaka ya kumwagiza Inspekta Jenerali wa Huduma ya Polisi ya Kitaifa kuchunguza madai yoyote ya tabia ya jinai.
Art. 157(4)
(4) Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma atakuwa na mamlaka ya kumwagiza Inspekta Mkuu wa Huduma ya Polisi ya Kenya kuchunguza habari yoyote au madai ya vitendo vya jinai, naye Inspekta Mkuu wa Huduma ya Polisi ya Kenya atatii maagizo hayo.
Soma kifungu kamili → - Mkurugenzi hutumia mamlaka ya Serikali ya kushtaki na hayuko chini ya maelekezo au udhibiti wa mtu yeyote.
Art. 157(10)
(10) Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma hatahitaji idhini ya mtu au mamlaka yoyote kuwasilisha kesi za kijinai, na katika kutekeleza mamlaka au majukumu yake hataelekezwa au kudhibitiwa na mtu au mamlaka yoyote.
Soma kifungu kamili →
- Mkurugenzi huamua nani anafikishwa mahakamani kwa makosa, na hufanya kazi kwa uhuru.
Art. 157(6)
(6) Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma atatekeleza mamlaka ya Taifa ya kuongoza mashtaka na anaweza- (a) Kuwasilisha na kuendeleza mashtaka ya kesi za uhalifu dhidi ya mtu yeyote katika mahakama yoyote (isipokuwa mahakama ya kijeshi) kutokana na kosa linalotuhumiwa kuwa limefanywa; (b) Kuchukua na kuendeleza kesi zozote ya uhalifu zilizowasilishwa katika mahakama yoyote (isipokuwa katika mahakama ya kijeshi) zilizowasilishwa na kuendelezwa na mtu mwingine au mamlaka; na (c) Kwa kutegemea ibara ya (7) na (8), kukomesha katika hatua yoyote, kabla ya hukumu kutolewa, kesi yoyote ya uhalifu iliyowasilishwa na Mkurugenzi Mkuu wa Mashtaka ya Umma au kuchukuliwa na Mkurugenzi Mkuu wa Mashtaka ya umma kulingana na aya (b)
Soma kifungu kamili →
Malengo na Majukumu ya Huduma za Polisi za Kitaifa
- Huduma ya Polisi ya Kitaifa lazima ijitahidi kufikia viwango vya juu vya taaluma na nidhamu.
Art. 244(a)
(1) Huduma za Polisi za Kitaifa (a) zitajitahidi kufikia viwango vya juu vya kitaaluma na kinidhamu miongoni mwa wafanyakazi wake; (b) zitazuia ufisadi, kukuza na kutekeleza uwazi na uwajibikaji; (c) zitazingatia viwango vya kikatiba vya haki za binadamu na uhuru wa kimsingi; (d) zitawapa wafanyikazi wake mafunzo hadi kufikia viwango vya juu zaidi vya kitaaluma na kimaadili kwa wafanyikazi wake, na kuheshimu haki za binadamu, uhuru wa kimsingi; na (e) zitajenga na kukuza mahusiano na jamii pana.
Soma kifungu kamili → - Lazima izuie ufisadi na kukuza uwazi na uwajibikaji.
Art. 244(b)
(1) Huduma za Polisi za Kitaifa (a) zitajitahidi kufikia viwango vya juu vya kitaaluma na kinidhamu miongoni mwa wafanyakazi wake; (b) zitazuia ufisadi, kukuza na kutekeleza uwazi na uwajibikaji; (c) zitazingatia viwango vya kikatiba vya haki za binadamu na uhuru wa kimsingi; (d) zitawapa wafanyikazi wake mafunzo hadi kufikia viwango vya juu zaidi vya kitaaluma na kimaadili kwa wafanyikazi wake, na kuheshimu haki za binadamu, uhuru wa kimsingi; na (e) zitajenga na kukuza mahusiano na jamii pana.
Soma kifungu kamili → - Lazima ifuate haki za binadamu na uhuru wa kimsingi.
Art. 244(c)
(1) Huduma za Polisi za Kitaifa (a) zitajitahidi kufikia viwango vya juu vya kitaaluma na kinidhamu miongoni mwa wafanyakazi wake; (b) zitazuia ufisadi, kukuza na kutekeleza uwazi na uwajibikaji; (c) zitazingatia viwango vya kikatiba vya haki za binadamu na uhuru wa kimsingi; (d) zitawapa wafanyikazi wake mafunzo hadi kufikia viwango vya juu zaidi vya kitaaluma na kimaadili kwa wafanyikazi wake, na kuheshimu haki za binadamu, uhuru wa kimsingi; na (e) zitajenga na kukuza mahusiano na jamii pana.
Soma kifungu kamili →
- Polisi lazima wawe wa kitaalamu, waaminifu na waheshimu haki za watu.
Art. 244(c)
(1) Huduma za Polisi za Kitaifa (a) zitajitahidi kufikia viwango vya juu vya kitaaluma na kinidhamu miongoni mwa wafanyakazi wake; (b) zitazuia ufisadi, kukuza na kutekeleza uwazi na uwajibikaji; (c) zitazingatia viwango vya kikatiba vya haki za binadamu na uhuru wa kimsingi; (d) zitawapa wafanyikazi wake mafunzo hadi kufikia viwango vya juu zaidi vya kitaaluma na kimaadili kwa wafanyikazi wake, na kuheshimu haki za binadamu, uhuru wa kimsingi; na (e) zitajenga na kukuza mahusiano na jamii pana.
Soma kifungu kamili →
Uongozi katika Huduma za Polisi za Kitaifa
- Kuna Inspekta Jenerali wa Huduma ya Polisi ya Kitaifa, anayeteuliwa na Rais kwa idhini ya Bunge.
Art. 245(1)
(1) Afisi ya Inspekta-Mkuu wa Huduma za Polisi za Kitaifa imeundwa.
Soma kifungu kamili → - Inspekta Jenerali hutumia amri huru juu ya Huduma ya Polisi ya Kitaifa.
Art. 245(2)(b)
(b) atakuwa na mamlaka huru ya kuongoza Huduma za Polisi za Kitaifa na kutekeleza majukumu mengine yoyote kwa mujibu wa sheria ya nchi.
Soma kifungu kamili → - Hakuna mtu anayeweza kumwagiza Inspekta Jenerali kuhusu kuchunguza kosa fulani, kutekeleza sheria dhidi ya mtu fulani, au masuala ya ajira.
Art. 245(4)
(4) Waziri anayehusika na huduma za polisi anaweza kutoa agizo kisheria kwa Inspekta- Mkuu kuhusu suala lolote la sera kwa Huduma za Polisi za Kitaifa; lakini hakuna mtu yeyote atakayetoa agizo kwa Inspekta-Mkuu kuhusiana na – (a) upelelezi wa kosa fulani au makosa fulani; (b) utekelezaji wa sheria dhidi ya mtu au watu; au (c) kuajiri, kutoa majukumu, kupandisha cheo, kusimamisha au kufuta kazi kwa mfanyakazi yeyote wa Huduma za Polisi za Kitaifa.
Soma kifungu kamili →
- Inspekta Jenerali huongoza polisi kwa uhuru.
Art. 245(2)
(2) Inspekta-Mkuu - (a) atateuliwa na Rais kwa idhini ya Bunge; na (b) atakuwa na mamlaka huru ya kuongoza Huduma za Polisi za Kitaifa na kutekeleza majukumu mengine yoyote kwa mujibu wa sheria ya nchi.
Soma kifungu kamili →