Usawa, heshima na faragha
Kutendewa sawa, heshima ya binadamu, faragha na haki za walemavu.
Haki na uhuru wa kimsingi
- Mswada wa Haki ni sehemu muhimu ya demokrasia ya Kenya.
Art. 19(1)
(1) Sheria ya Haki ni kiungo muhimu katika utawala wa kidemokrasia nchini Kenya na ndiyo msingi wa sera za kijamii, kiuchumi na kitamaduni.
Soma kifungu kamili → - Lengo lake ni kulinda hadhi ya kila mtu na jamii, na kukuza haki za kijamii.
Art. 19(2)
(2) Lengo la kutambua na kulinda haki za binadamu na uhuru wa kimsingi ni kulinda heshima ya watu binafsi na jamii tofauti na kukuza haki za kijamii na kufanikisha uwezo wa binadamu wote.
Soma kifungu kamili → - Haki zako ni zako. Hukutolewa na Serikali.
Art. 19(3)(a)
(a) ni za kila mtu binafsi na wala hazikabidhiwi na Serikali;
Soma kifungu kamili → - Mswada wa Haki hauondoi haki nyingine zinazotambuliwa na sheria.
Art. 19(3)(b)
(b) hazitengi haki na uhuru mwingine wa kimsingi ambao haukutajwa katika Sura hii, lakini zinazotambuliwa na kukubaliwa na sheria, ila kwa kiwango ambacho hazikubaliani na Sura hii; na
Soma kifungu kamili →
- Una haki kwa sababu tu wewe ni mtu. Ni zako, na hakuna anayekupa.
Art. 19(3)(a)
(a) ni za kila mtu binafsi na wala hazikabidhiwi na Serikali;
Soma kifungu kamili → - Haki hutusaidia kila mtu kuishi kwa heshima na usawa.
Art. 19(2)
(2) Lengo la kutambua na kulinda haki za binadamu na uhuru wa kimsingi ni kulinda heshima ya watu binafsi na jamii tofauti na kukuza haki za kijamii na kufanikisha uwezo wa binadamu wote.
Soma kifungu kamili →
Utekelezaji wa Sheria ya Haki
- Mswada wa Haki unahusu sheria zote na unawabana Serikali na watu wote.
Art. 20(1)
(1) Sheria ya Haki inahusu sheria zote na inajumlisha idara zote za Serikali na watu wote.
Soma kifungu kamili → - Kila mtu anapaswa kufurahia haki zake kwa kiwango kikubwa iwezekanavyo.
Art. 20(2)
(2) Kila mtu ana haki na uhuru wa kimsingi uliotajwa katika Sheria ya Haki, kwa kiwango kikubwa kuambatana na hali ya haki hiyo au uhuru huo wa kimsingi.
Soma kifungu kamili → - Wakati wa kutumia haki, mahakama lazima zifasiri sheria kwa namna inayolinda haki zako zaidi.
Art. 20(3)(b)
(b) kuchukua fasiri inayopendelea kwa kiwango kikubwa utekelezaji wa haki au uhuru wa kimsingi.
Soma kifungu kamili →
- Kanuni za haki zinahusu kila mtu, kila mahali nchini Kenya.
Art. 20(1)
(1) Sheria ya Haki inahusu sheria zote na inajumlisha idara zote za Serikali na watu wote.
Soma kifungu kamili → - Kama kuna chaguo, sheria isomwe kwa namna inayolinda haki zako zaidi.
Art. 20(3)(b)
(b) kuchukua fasiri inayopendelea kwa kiwango kikubwa utekelezaji wa haki au uhuru wa kimsingi.
Soma kifungu kamili →
Utekelezaji wa haki na uhuru wa kimsingi
- Ni wajibu wa Serikali na kila chombo cha Serikali kuheshimu, kulinda, kukuza na kutekeleza haki zilizo katika Mswada wa Haki.
Art. 21(1)
(1) Ni wajibu wa kimsingi wa Serikali na kila idara ya Serikali kuzingatia, kuheshimu, kulinda, kuendeleza, na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki.
Soma kifungu kamili → - Serikali lazima ichukue hatua, ikiwemo kuweka viwango, ili kutekeleza hatua kwa hatua haki za kiuchumi na kijamii.
Art. 21(2)
(2) Serikali itachukua hatua za kisheria, kisera na nyinginezo ikihusisha uwekaji wa viwango ili kufanikisha ufikiaji wa haki kama ilivyohakikishiwa katika ibara ya 43.
Soma kifungu kamili → - Vyombo vya Serikali na maafisa wa umma lazima washughulikie mahitaji ya makundi yaliyo hatarini, ikiwemo wanawake, wazee, watu wenye ulemavu, watoto, vijana, na jamii ndogo au zilizotengwa.
Art. 21(3)
(3) Ni wajibu wa mashirika yote ya Serikali na watumishi kushughulikia mahitaji ya makundi maalum katika jamii, wakiwemo wanawake, wazee, watu wenye ulemavu, watoto, vijana na jamii za walio wachache au zilizotengwa, pamoja na jamii fulani za kikabila, kidini na kitamaduni.
Soma kifungu kamili →
- Serikali lazima ilinde haki zako na kusaidia kila mtu, hasa wale wanaohitaji msaada zaidi.
Art. 21(1)
(1) Ni wajibu wa kimsingi wa Serikali na kila idara ya Serikali kuzingatia, kuheshimu, kulinda, kuendeleza, na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki.
Soma kifungu kamili →
Utekelezaji wa Sheria ya Haki
- Kama haki zako zinakataliwa au zinatishiwa, unaweza kwenda mahakamani.
Art. 22(1)
(1) Kila mtu ana haki ya kuwasilisha kesi mahakamani akidai kunyimwa, kukiukwa, au kutishiwa haki au uhuru wa kimsingi ulioko katika Sheria ya Haki
Soma kifungu kamili → - Mtu anaweza kwenda mahakamani kwa niaba ya mtu mwingine, kikundi, maslahi ya umma, au chama.
Art. 22(2)
(2) Pamoja na kuwasilishwa na mtu anayewawakilisha, kesi chini ya ibara ya (1) inaweza kuwasilishwa mahakamani na- (a) mtu anayemwakilisha mtu mwingine asiyeweza kujiwakilisha; (b) mtu ambaye pia ni mwanachama wa kundi fulani au kwa hiari ya kundi au tabaka fulani la watu; (c) mtu aliyejitolea kwa niaba ya umma; na (d) muungano uliojitolea kwa niaba ya mtu mmoja au kundi miongoni mwa wanachama.
Soma kifungu kamili → - Hakuna ada inayotozwa kwa kuanzisha kesi hizi za mahakama.
Art. 22(3)(c)
(c) shirika au mtu binafsi mwenye ujuzi maalum anaweza, kwa idhini ya mahakama, kujitokeza kama rafiki wa mahakama.
Soma kifungu kamili →
- Kama mtu anakutenda isivyo haki na kuondoa haki zako, unaweza kuomba mahakama ikusaidie.
Art. 22(1)
(1) Kila mtu ana haki ya kuwasilisha kesi mahakamani akidai kunyimwa, kukiukwa, au kutishiwa haki au uhuru wa kimsingi ulioko katika Sheria ya Haki
Soma kifungu kamili →
Mamlaka ya mahakama kudumisha na kutekeleza Sheria ya Haki
- Mahakama Kuu inaweza kusikiliza kesi kuhusu haki zilizokataliwa, kukiukwa au kutishiwa.
Art. 23(1)
(1) Mahakama Kuu ina mamlaka kwa mujibu wa Kifungu cha 165 kusikiliza upya na kuamua kesi inayohusu kunyimwa, kukiukwa, kuvunjwa au kutishiwa kwa haki au uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki.
Soma kifungu kamili → - Mahakama inaweza kutoa ufumbuzi, ikiwemo tamko la haki, amri ya kuzuia, fidia, au ukaguzi wa mahakama.
Art. 23(3)
(3) Katika kesi yoyote inayoletwa mbele yake chini ya Kifungu cha 22, mahakama inaweza kutoa usaidizi, ukiwemo- (a) kukiri haki; (b) agizo la kusimamisha kesi; (c) amri ya uhifadhi; (d) kutangaza kutofaa kwa sheria yoyote inayonyima, kuvunja, kuingilia na kutishia Sheria ya Haki na isiyokubalika kwa misingi ya Kifungu cha 24; (e) amri ya kufidiwa; na (f) amri ya marekebisho ya kisheria
Soma kifungu kamili →
- Mahakama inaweza kuamuru msaada wakati haki zako zinavunjwa, kama kumwambia mtu aache au akulipe.
Art. 23(3)
(3) Katika kesi yoyote inayoletwa mbele yake chini ya Kifungu cha 22, mahakama inaweza kutoa usaidizi, ukiwemo- (a) kukiri haki; (b) agizo la kusimamisha kesi; (c) amri ya uhifadhi; (d) kutangaza kutofaa kwa sheria yoyote inayonyima, kuvunja, kuingilia na kutishia Sheria ya Haki na isiyokubalika kwa misingi ya Kifungu cha 24; (e) amri ya kufidiwa; na (f) amri ya marekebisho ya kisheria
Soma kifungu kamili →
Mipaka ya haki au uhuru wa kimsingi
- Haki inaweza kuwekewa mipaka kwa sheria tu, na tu pale mpaka huo unapokuwa wa haki na unastahili katika jamii huru na ya kidemokrasia.
Art. 24(1)
(1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo- (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo; (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine zisizotatiza za kufikia lengo hilo.
Soma kifungu kamili → - Hata ukiwekewa mpaka, haki haiwezi kuondolewa maana yake ya msingi.
Art. 24(2)(c)
(c) halitazuia haki au uhuru wa kimsingi unaotajwa katika Sheria ya Haki ili kupunguza uzito na umuhimu uliowekwa katika haki hiyo.
Soma kifungu kamili → - Serikali lazima iweze kuonyesha mahakamani kwamba mpaka wowote wa haki unastahili.
Art. 24(3)
(3) Serikali au mtu anayetaka kuhalalisha mpaka fulani atapaswa kuthibitishia mahakama, mahakama maalum au mamlaka nyingine kuwa mahitaji ya Kifungu hiki yameridhishwa.
Soma kifungu kamili →
- Kanuni zingine zinaweza kuweka mpaka kwa haki, lakini tu kama ni za haki na zinahitajika kulinda wengine.
Art. 24(1)
(1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo- (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo; (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine zisizotatiza za kufikia lengo hilo.
Soma kifungu kamili →
Haki na Uhuru Usioweza Kuwekewa Mipaka
- Haki zingine haziwezi kuwekewa mipaka kamwe, hata katika dharura.
Art. 25
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Uhuru dhidi ya mateso na matibabu ya kikatili, yasiyo ya kibinadamu au ya kudhalilisha hauwezi kuwekewa mpaka kamwe.
Art. 25(a)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Uhuru dhidi ya utumwa hauwezi kuwekewa mpaka kamwe.
Art. 25(b)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Haki ya kusikilizwa kwa haki haiwezi kuwekewa mpaka kamwe.
Art. 25(c)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili →
- Haki zingine haziwezi kuondolewa kamwe, hata katika dharura.
Art. 25
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayeruhusiwa kukutesa au kukutenda kikatili kamwe.
Art. 25(a)
Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki na uhuru wa kimsingi ufuatao- (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu; (b) uhuru dhidi ya utumwa; (c) haki kwenye kesi ; na (d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili →
Haki ya kuishi
- Kila mtu ana haki ya kuishi.
Art. 26(1)
(1) Kila mtu ana haki ya kuishi.
Soma kifungu kamili → - Uhai wa mtu huanza wakati wa kutungwa mimba.
Art. 26(2)
(2) Maisha ya mtu huanza baada ya kutunga mimba.
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayeweza kunyimwa uhai kwa kukusudia, isipokuwa kama sheria inaruhusu.
Art. 26(3)
(3) Mtu hatauawa kimaksudi, isipokuwa kwa kiwango kinachoidhinishwa na Katiba hii au kwa sheria nyingine iliyoandikwa;
Soma kifungu kamili → - Utoaji wa mimba hairuhusiwi isipokuwa mtaalamu wa afya aliyefunzwa anaona kuna uhitaji wa matibabu ya dharura, au uhai au afya ya mama uko hatarini, au sheria nyingine inaruhusu.
Art. 26(4)
(4) Uavyaji mimba hauruhusiwi, isipokuwa kwa maoni ya mtaalamu wa masuala ya afya, kuna haja ya matibabu ya dharura, au maisha au afya ya mama imo hatarini au kwa kuidhinishwa na sheria nyingine iliyoandikwa;
Soma kifungu kamili →
- Kila mtu ana haki ya kuishi.
Art. 26(1)
(1) Kila mtu ana haki ya kuishi.
Soma kifungu kamili →
Usawa na Uhuru dhidi ya kubaguliwa
- Kila mtu ni sawa mbele ya sheria, na kila mtu anapata ulinzi na manufaa sawa kutoka kwa sheria.
Art. 27(1)
(1) Kila mtu ni sawa mbele ya sheria na ana haki ya kulindwa na kupata manufaa sawa ya sheria.
Soma kifungu kamili → - Wanawake na wanaume wana haki sawa na nafasi sawa.
Art. 27(3)
(3) Wanawake na wanaume wana haki ya usawa ikiwemo haki ya kupata nafasi sawa katika shughuli za kisiasa, kiuchumi, kitamaduni na kijamii.
Soma kifungu kamili → - Serikali haipaswi kukubagua kwa sababu yoyote, ikiwemo rangi, jinsia, ujauzito, hali ya ndoa, afya, kabila, rangi ya ngozi, umri, ulemavu, dini, utamaduni, mavazi, lugha au kuzaliwa.
Art. 27(4)
(4) Serikali, kwa njia ya moja kwa moja au isiyo ya moja kwa moja, haitakuwa na ubaguzi dhidi ya mtu yeyote kwa misingi yoyote ikiwemo asili, jinsia, ujauzito, hali ya mtu kindoa, hali ya kiafya, asili ya kikabila au kijamii, rangi, umri, ulemavu, dini, dhamiri, imani, utamaduni, mavazi, lugha au kuzaliwa.
Soma kifungu kamili → - Hakuna mtu anayeruhusiwa kumbagua mtu mwingine.
Art. 27(5)
(5) Mtu hatakuwa na ubaguzi dhidi ya mwingine kwa njia ya moja kwa moja au vinginevyo katika misingi iliyotajwa na kuonyeshwa na ibara ya (4).
Soma kifungu kamili →
- Kila mtu ni sawa mbele ya sheria. Wavulana na wasichana, wakubwa na wadogo, wote wana haki sawa.
Art. 27(1)
(1) Kila mtu ni sawa mbele ya sheria na ana haki ya kulindwa na kupata manufaa sawa ya sheria.
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayepaswa kutendewa vibaya kwa sababu ya sura yake, anapotoka, au anachoamini.
Art. 27(4)
(4) Serikali, kwa njia ya moja kwa moja au isiyo ya moja kwa moja, haitakuwa na ubaguzi dhidi ya mtu yeyote kwa misingi yoyote ikiwemo asili, jinsia, ujauzito, hali ya mtu kindoa, hali ya kiafya, asili ya kikabila au kijamii, rangi, umri, ulemavu, dini, dhamiri, imani, utamaduni, mavazi, lugha au kuzaliwa.
Soma kifungu kamili →
Hadhi ya Binadamu
- Kila mtu ana thamani na anapaswa kuheshimiwa. Hakuna anayeweza kuondoa heshima yako.
Art. 28
(1) Kila mtu anamiliki heshima ya kuzaliwa kama binadamu na haki ya kutaka hali hii iheshimiwe.
Soma kifungu kamili →
- Wewe ni muhimu. Kila mtu ni muhimu. Kila mara watendee watu kwa wema na heshima.
Art. 28
(1) Kila mtu anamiliki heshima ya kuzaliwa kama binadamu na haki ya kutaka hali hii iheshimiwe.
Soma kifungu kamili →
Uhuru na usalama wa mtu
- Hakuna anayeweza kuondoa uhuru wako bila sababu nzuri au mchakato wa haki.
Art. 29(a)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili → - Huwezi kuzuiliwa jela bila kupelekwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya dharura iliyotangazwa.
Art. 29(b)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayeweza kukudhuru — si serikali wala watu wengine.
Art. 29(c)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili → - Kuteswa hakuruhusiwi kamwe, iwe kwa mwili au kwa akili.
Art. 29(d)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili → - Adhabu ya viboko hairuhusiwi.
Art. 29(e)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili → - Huwezi kutendewa au kuadhibiwa kwa ukatili, unyama au udhalilishaji.
Art. 29(f)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili →
- Hakuna anayeruhusiwa kukudhuru au kukutenda vibaya — si mtu mzima, si mtu yeyote.
Art. 29(c)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayeweza kukufunga bila sababu.
Art. 29(a)
Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya- (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi; (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; (e) kutopewa adhabu ya viboko; au (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya ubinadamu.
Soma kifungu kamili →
Utumwa na kazi ya kulazimishwa
- Hakuna mtu anayeweza kufanywa mtumwa au kutekwa.
Art. 30(1)
(1) Hakuna mtu atazuiliwa katika utumwa.
Soma kifungu kamili → - Hakuna mtu anayeweza kulazimishwa kufanya kazi ya kulazimishwa.
Art. 30(2)
(2) Mtu hatahitajika kufanya kazi ya kulazimishwa.
Soma kifungu kamili →
- Hakuna anayeruhusiwa kumiliki mtu mwingine au kumlazimisha kufanya kazi.
Art. 30
(1) Hakuna mtu atazuiliwa katika utumwa. (2) Mtu hatahitajika kufanya kazi ya kulazimishwa.
Soma kifungu kamili →
Faragha
- Mwili wako, nyumba yako na mali yako haviwezi kufanyiwa ukaguzi bila sababu nzuri ya kisheria.
Art. 31(a)
Kila mtu ana haki ya faragha yake, inayohusisha haki ya- (a) kutosakwa yeye mwenyewe, makao yake au mali yake; (b) mali kutonyakuliwa; (c) habari kuhusu familia au masuala ya kibinafsi ambayo hayahitajiki au kufichuliwa pasi na umuhimu wowote; (d) faragha ya mawasiliano yao kutoingiliwa.
Soma kifungu kamili → - Mali zako haziwezi kunyang'anywa isivyo halali.
Art. 31(b)
Kila mtu ana haki ya faragha yake, inayohusisha haki ya- (a) kutosakwa yeye mwenyewe, makao yake au mali yake; (b) mali kutonyakuliwa; (c) habari kuhusu familia au masuala ya kibinafsi ambayo hayahitajiki au kufichuliwa pasi na umuhimu wowote; (d) faragha ya mawasiliano yao kutoingiliwa.
Soma kifungu kamili → - Hulazimiki kutoa taarifa za faragha kuhusu familia yako au maisha yako binafsi isipokuwa sheria inahitaji.
Art. 31(c)
Kila mtu ana haki ya faragha yake, inayohusisha haki ya- (a) kutosakwa yeye mwenyewe, makao yake au mali yake; (b) mali kutonyakuliwa; (c) habari kuhusu familia au masuala ya kibinafsi ambayo hayahitajiki au kufichuliwa pasi na umuhimu wowote; (d) faragha ya mawasiliano yao kutoingiliwa.
Soma kifungu kamili → - Simu zako, jumbe na barua pepe ni za faragha.
Art. 31(d)
Kila mtu ana haki ya faragha yake, inayohusisha haki ya- (a) kutosakwa yeye mwenyewe, makao yake au mali yake; (b) mali kutonyakuliwa; (c) habari kuhusu familia au masuala ya kibinafsi ambayo hayahitajiki au kufichuliwa pasi na umuhimu wowote; (d) faragha ya mawasiliano yao kutoingiliwa.
Soma kifungu kamili →
- Nyumba yako na vitu vyako ni vyako. Watu wanapaswa kuuliza kabla ya kuvichunguza.
Art. 31(a)
Kila mtu ana haki ya faragha yake, inayohusisha haki ya- (a) kutosakwa yeye mwenyewe, makao yake au mali yake; (b) mali kutonyakuliwa; (c) habari kuhusu familia au masuala ya kibinafsi ambayo hayahitajiki au kufichuliwa pasi na umuhimu wowote; (d) faragha ya mawasiliano yao kutoingiliwa.
Soma kifungu kamili → - Jumbe zako ni za faragha. Hakuna anayepaswa kuzisoma bila sababu nzuri.
Art. 31(d)
Kila mtu ana haki ya faragha yake, inayohusisha haki ya- (a) kutosakwa yeye mwenyewe, makao yake au mali yake; (b) mali kutonyakuliwa; (c) habari kuhusu familia au masuala ya kibinafsi ambayo hayahitajiki au kufichuliwa pasi na umuhimu wowote; (d) faragha ya mawasiliano yao kutoingiliwa.
Soma kifungu kamili →
Uhuru wa kutangamana
- Kila mtu ana haki ya kuanzisha, kujiunga au kushiriki katika chama cha aina yoyote.
Art. 36(1)
(1) Kila mtu ana haki ya uhuru wa kutangamana ambayo inahusu haki ya kuanzisha, kujiunga na ,au kushiriki katika majukumu ya mashirika.
Soma kifungu kamili → - Hakuna anayeweza kulazimishwa kujiunga na chama.
Art. 36(2)
(2) Mtu hatalazimishwa kujiunga na muungano wa aina yoyote.
Soma kifungu kamili → - Kama chama kinatakiwa kusajiliwa, usajili hauwezi kukataliwa au kuondolewa bila sababu.
Art. 36(3)(a)
(a) usajili huo hauwezi kuzuiwa au kuondolewa bila sababu maalum; na
Soma kifungu kamili → - Una haki ya kusikilizwa kwa haki kabla usajili ufutwe.
Art. 36(3)(b)
(b) kutakuwa na haki ya kusikizwa kwa kesi hiyo kabla ya usajili huo kuvunjiliwa mbali.
Soma kifungu kamili →
- Unaweza kujiunga na vikundi pamoja na wengine, na hakuna anayeweza kulazimisha ujiunge.
Art. 36(1)
(1) Kila mtu ana haki ya uhuru wa kutangamana ambayo inahusu haki ya kuanzisha, kujiunga na ,au kushiriki katika majukumu ya mashirika.
Soma kifungu kamili →
Haki za walio kizuizini, walioshikwa ama waliofungwa
- Hata kama umezuiliwa au uko gerezani, unabaki na haki zako katika Mswada wa Haki.
Art. 51(1)
(1) Mtu yeyote anayezuiliwa kisheria, awe amehukumiwa au la, ana haki zote na uhuru wa kimsingi unaoelezwa kwenye Katiba hii, isipokuwa kwa kiwango kwamba haki au uhuru huo wa kimsingi hauambatani kabisa na sababu yake ya kuwa kwenye jela.
Soma kifungu kamili → - Kama umezuiliwa, unaweza kuomba mahakama amri ya habeas corpus (amri ya kufikishwa mahakamani).
Art. 51(2)
(2) Mtu yeyote aliye kizuizini ama aliyezuiliwa ana haki ya kulalamika ili kutolewa amri ya kufikishwa mahakamani.
Soma kifungu kamili →
- Hata watu walio gerezani wana haki na wanapaswa kutendewa vizuri.
Art. 51(1)
(1) Mtu yeyote anayezuiliwa kisheria, awe amehukumiwa au la, ana haki zote na uhuru wa kimsingi unaoelezwa kwenye Katiba hii, isipokuwa kwa kiwango kwamba haki au uhuru huo wa kimsingi hauambatani kabisa na sababu yake ya kuwa kwenye jela.
Soma kifungu kamili →
Ufafanuzi wa sehemu hii
- Sehemu hii inaeleza haki kadhaa ili iwe wazi jinsi zinavyotumika kwa makundi fulani ya watu.
Art. 52(1)
(1) sehemu hii inafafanua kwa undani baadhi ya haki ili kuhakikisha kiwango cha juu katika kutekeleza haki hizo na uhuru wa kimsingi kwa makundi fulani ya watu.
Soma kifungu kamili → - Sehemu hii haipunguzi au kuwekea mpaka haki yoyote.
Art. 52(2)
(2) sehemu hii haitafasiriwa kama kuwekea mipaka au kustahilisha haki yoyote.
Soma kifungu kamili →
- Kanuni hizi kuhusu makundi maalum hutusaidia kuelewa haki vizuri zaidi — haziondoi haki yoyote.
Art. 52(2)
(2) sehemu hii haitafasiriwa kama kuwekea mipaka au kustahilisha haki yoyote.
Soma kifungu kamili →
Watu Wenye Ulemavu
- Mtu mwenye ulemavu anapaswa kutendewa kwa heshima na kuzungumziwa kwa namna isiyodhalilisha.
Art. 54(1)(a)
(a) kuheshimiwa na kupewa heshima ya binadamu ikiwemo, kushughulikiwa, kuzungumziwa na kutajwa, kwa njia isiyowadunisha au kuwadhalilisha;
Soma kifungu kamili → - Watu wenye ulemavu wana haki ya elimu na huduma zinazowajumuisha katika jamii.
Art. 54(1)(b)
(b) kupata elimu katika taasisi za elimu na vifaa vya watu wenye ulemavu vilivyofungamanishwa na jamii kwa minajili ya maslahi yao;
Soma kifungu kamili → - Watu wenye ulemavu wana haki ya kufikia maeneo, usafiri wa umma na taarifa.
Art. 54(1)(c)
(c) kufikia ipasavyo sehemu zote zinazofikwa na umma, usafiri wa umma na habari na mawasiliano;
Soma kifungu kamili → - Watu wenye ulemavu wanaweza kutumia lugha ya ishara, Braille au njia nyingine za mawasiliano.
Art. 54(1)(d)
(d) kutumia lugha ya ishara, Breli, na njia nyingine mwafaka za mawasiliano; na
Soma kifungu kamili → - Watu wenye ulemavu wanaweza kupata vifaa na zana za kusaidia kuondoa vizuizi.
Art. 54(1)(e)
(e) kupata nyenzo na vifaa vinavyoweza kuwasaidia kukabiliana na matatizo ya ulemavu huo;
Soma kifungu kamili →
- Watoto wenye ulemavu wanaweza kwenda shule na kushiriki katika kila kitu.
Art. 54(1)(b)
(b) kupata elimu katika taasisi za elimu na vifaa vya watu wenye ulemavu vilivyofungamanishwa na jamii kwa minajili ya maslahi yao;
Soma kifungu kamili → - Kila mtu anapaswa kuweza kutembea na kutumia maeneo kwa urahisi.
Art. 54(1)(c)
(c) kufikia ipasavyo sehemu zote zinazofikwa na umma, usafiri wa umma na habari na mawasiliano;
Soma kifungu kamili →
Hali ya hatari
- Hali ya dharura inaweza kutangazwa tu wakati nchi inatishiwa na vita, uvamizi, machafuko makubwa, maafa ya asili au dharura nyingine ya umma.
Art. 58(1)
(1) Hali ya hatari inaweza kutangazwa tu kwa kuzingatia Kifungu cha 132 (4) (d) na pale tu- (a) Nchi inatishiwa na vita, uvamizi, upinzani mkubwa, vurugu, janga la kitaifa au dharura zingine za umma; na (b) tangazo hilo ni muhimu katika kukabiliana na hali ya hatari iliyotangazwa.
Soma kifungu kamili → - Dharura haidumu zaidi ya siku 14 isipokuwa Bunge la Kitaifa liiongeze.
Art. 58(2)(b)
(b) kwa muda usiozidi siku kumi na nne kutoka siku ya kutangazwa kwa hali hiyo ya hatari, isipokuwa Baraza Kuu la Kitaifa liamue kuendeleza tangazo hilo.
Soma kifungu kamili → - Mahakama Kuu inaweza kuamua kama tangazo la hali ya dharura, au kuongezwa kwake, ni halali.
Art. 58(5)
(5) Mahakama ya Juu inaweza kuamua kuhusu kufaa kwa- (a) tangazo la hali ya hatari; (b) nyongeza yoyote ya muda wa tangazo la hali ya hatari; na (c) sheria yoyote itakayotungwa au hatua yoyote nyingine itakayochukuliwa, kwa sababu ya tangazo la hali ya hatari.
Soma kifungu kamili →
- Viongozi wanaweza kutangaza dharura tu kwa hatari kubwa sana, na haiwezi kudumu muda mrefu bila Bunge kukubali.
Art. 58(2)(b)
(b) kwa muda usiozidi siku kumi na nne kutoka siku ya kutangazwa kwa hali hiyo ya hatari, isipokuwa Baraza Kuu la Kitaifa liamue kuendeleza tangazo hilo.
Soma kifungu kamili →
Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa ya Kenya
- Kenya ina Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa.
Art. 59(1)
(1) Tume ya Haki za Kibinadamu na Usawa imeundwa.
Soma kifungu kamili → - Tume inakuza heshima kwa haki za binadamu na utamaduni wa haki za binadamu.
Art. 59(2)(a)
(a) kuendeleza kuheshimika kwa haki za binadamu na kuendeleza utamaduni wa kuheshimu haki za binadamu katika Jamhuri;
Soma kifungu kamili → - Inapokea na kuchunguza malalamiko kuhusu madai ya ukiukaji wa haki za binadamu.
Art. 59(2)(e)
(e) kupokea na kuchunguza malalamiko kuhusu tuhuma za ukiukaji wa haki na hivyo basi kuchukua hatua za kupata marekebisho yanayofaa pale ambapo haki za binadamu zimekiukwa;
Soma kifungu kamili → - Kila mtu ana haki ya kulalamika kwa Tume kama haki imekataliwa, kukiukwa au kutishiwa.
Art. 59(3)
(3) kila mtu ana haki ya kulalamika kwa tume akidai kwamba haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki zimenyimwa, zimekiukwa, zimevunjwa au kutishiwa.
Soma kifungu kamili →
- Kuna ofisi inayosikiliza watu wanasema haki zao zimevunjwa.
Art. 59(2)(e)
(e) kupokea na kuchunguza malalamiko kuhusu tuhuma za ukiukaji wa haki na hivyo basi kuchukua hatua za kupata marekebisho yanayofaa pale ambapo haki za binadamu zimekiukwa;
Soma kifungu kamili →