Wanawake

(1) Ni wajibu wa kimsingi wa Serikali na kila idara ya Serikali kuzingatia, kuheshimu, kulinda, kuendeleza, na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki.

(2) Serikali itachukua hatua za kisheria, kisera na nyinginezo ikihusisha uwekaji wa viwango ili kufanikisha ufikiaji wa haki kama ilivyohakikishiwa katika ibara ya 43.

(3) Ni wajibu wa mashirika yote ya Serikali na watumishi kushughulikia mahitaji ya makundi maalum katika jamii, wakiwemo wanawake, wazee, watu wenye ulemavu, watoto, vijana na jamii za walio wachache au zilizotengwa, pamoja na jamii fulani za kikabila, kidini na kitamaduni.

(1) Kila mtu ni sawa mbele ya sheria na ana haki ya kulindwa na kupata manufaa sawa ya sheria.

(3) Wanawake na wanaume wana haki ya usawa ikiwemo haki ya kupata nafasi sawa katika shughuli za kisiasa, kiuchumi, kitamaduni na kijamii.

(4) Serikali, kwa njia ya moja kwa moja au isiyo ya moja kwa moja, haitakuwa na ubaguzi dhidi ya mtu yeyote kwa misingi yoyote ikiwemo asili, jinsia, ujauzito, hali ya mtu kindoa, hali ya kiafya, asili ya kikabila au kijamii, rangi, umri, ulemavu, dini, dhamiri, imani, utamaduni, mavazi, lugha au kuzaliwa.

(5) Mtu hatakuwa na ubaguzi dhidi ya mwingine kwa njia ya moja kwa moja au vinginevyo katika misingi iliyotajwa na kuonyeshwa na ibara ya (4).

(1) Hali ya hatari inaweza kutangazwa tu kwa kuzingatia Kifungu cha 132 (4) (d) na pale tu- (a) Nchi inatishiwa na vita, uvamizi, upinzani mkubwa, vurugu, janga la kitaifa au dharura zingine za umma; na (b) tangazo hilo ni muhimu katika kukabiliana na hali ya hatari iliyotangazwa.

(b) kwa muda usiozidi siku kumi na nne kutoka siku ya kutangazwa kwa hali hiyo ya hatari, isipokuwa Baraza Kuu la Kitaifa liamue kuendeleza tangazo hilo.

(5) Mahakama ya Juu inaweza kuamua kuhusu kufaa kwa- (a) tangazo la hali ya hatari; (b) nyongeza yoyote ya muda wa tangazo la hali ya hatari; na (c) sheria yoyote itakayotungwa au hatua yoyote nyingine itakayochukuliwa, kwa sababu ya tangazo la hali ya hatari.

(1) Tume ya Haki za Kibinadamu na Usawa imeundwa.

(a) kuendeleza kuheshimika kwa haki za binadamu na kuendeleza utamaduni wa kuheshimu haki za binadamu katika Jamhuri;

(e) kupokea na kuchunguza malalamiko kuhusu tuhuma za ukiukaji wa haki na hivyo basi kuchukua hatua za kupata marekebisho yanayofaa pale ambapo haki za binadamu zimekiukwa;

(3) kila mtu ana haki ya kulalamika kwa tume akidai kwamba haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki zimenyimwa, zimekiukwa, zimevunjwa au kutishiwa.

(1) Ardhi nchini Kenya itashikiliwa, kutumiwa na kusimamiwa katika misingi ya usawa, ufanisi, uzalishaji na uendelevu, na kwa mujibu wa kanuni zifuatazo- (a) uwezo sawa wa kupata ardhi; (b) usalama wa haki za ardhi; (c) usimamizi endelevu na wa manufaa, wa rasilmali za ardhi; (d) usimamizi wa ardhi kwa uwazi na kwa gharama ya kufaa; (e) hifadhi na utunzaji bora wa maeneo muhimu kiekolojia; (f) kumaliza ubaguzi wa kijinsia katika sheria, mila na desturi zinazohusiana na mali iliyomo katika ardhi hiyo; na (g) kuhimiza jamii kutatua mizozo kuhusu ardhi kupitia mifumo ya kiasili inayoambatana na Katiba hii.

(a) uwezo sawa wa kupata ardhi;

(f) kumaliza ubaguzi wa kijinsia katika sheria, mila na desturi zinazohusiana na mali iliyomo katika ardhi hiyo; na

Mfumo wa uchaguzi utazingatia kanuni zifuatazo- (a) uhuru wa raia wa kutekeleza haki zao za kisiasa chini ya Ibara ya 38; (b) sio zaidi ya thuluthi mbili ya wanachama wa mashirika ya umma yatakayoshiriki uchaguzi wa wanachama watakuwa ya jinsia sawa; (c) uwakilishi wenye usawa wa watu walio na ulemavu; (d) haki ya kupiga kura kwa wote katika misingi ya haki ya uwakilishwaji na usawa wa kura; na (e) chaguzi za haki na usawa, ambazo ni - (i) za kura ya siri; (ii) huru na zisizo na ghasia, vitisho, ushawishi usiofaa, au ufisadi; (iii) zinazoendeshwa na halmashauri huru; (iv) wazi; na (v) zinazofanywa kwa njia zisizopendelea upande wowote, katikati, bora, kamilifu na zilizo na uwajibikaji.

Mfumo wa uchaguzi utazingatia kanuni zifuatazo- (a) uhuru wa raia wa kutekeleza haki zao za kisiasa chini ya Ibara ya 38; (b) sio zaidi ya thuluthi mbili ya wanachama wa mashirika ya umma yatakayoshiriki uchaguzi wa wanachama watakuwa ya jinsia sawa; (c) uwakilishi wenye usawa wa watu walio na ulemavu; (d) haki ya kupiga kura kwa wote katika misingi ya haki ya uwakilishwaji na usawa wa kura; na (e) chaguzi za haki na usawa, ambazo ni - (i) za kura ya siri; (ii) huru na zisizo na ghasia, vitisho, ushawishi usiofaa, au ufisadi; (iii) zinazoendeshwa na halmashauri huru; (iv) wazi; na (v) zinazofanywa kwa njia zisizopendelea upande wowote, katikati, bora, kamilifu na zilizo na uwajibikaji.

Mfumo wa uchaguzi utazingatia kanuni zifuatazo- (a) uhuru wa raia wa kutekeleza haki zao za kisiasa chini ya Ibara ya 38; (b) sio zaidi ya thuluthi mbili ya wanachama wa mashirika ya umma yatakayoshiriki uchaguzi wa wanachama watakuwa ya jinsia sawa; (c) uwakilishi wenye usawa wa watu walio na ulemavu; (d) haki ya kupiga kura kwa wote katika misingi ya haki ya uwakilishwaji na usawa wa kura; na (e) chaguzi za haki na usawa, ambazo ni - (i) za kura ya siri; (ii) huru na zisizo na ghasia, vitisho, ushawishi usiofaa, au ufisadi; (iii) zinazoendeshwa na halmashauri huru; (iv) wazi; na (v) zinazofanywa kwa njia zisizopendelea upande wowote, katikati, bora, kamilifu na zilizo na uwajibikaji.

Mfumo wa uchaguzi utazingatia kanuni zifuatazo- (a) uhuru wa raia wa kutekeleza haki zao za kisiasa chini ya Ibara ya 38; (b) sio zaidi ya thuluthi mbili ya wanachama wa mashirika ya umma yatakayoshiriki uchaguzi wa wanachama watakuwa ya jinsia sawa; (c) uwakilishi wenye usawa wa watu walio na ulemavu; (d) haki ya kupiga kura kwa wote katika misingi ya haki ya uwakilishwaji na usawa wa kura; na (e) chaguzi za haki na usawa, ambazo ni - (i) za kura ya siri; (ii) huru na zisizo na ghasia, vitisho, ushawishi usiofaa, au ufisadi; (iii) zinazoendeshwa na halmashauri huru; (iv) wazi; na (v) zinazofanywa kwa njia zisizopendelea upande wowote, katikati, bora, kamilifu na zilizo na uwajibikaji.

(b) kiwe na taasisi ya kiutawala iliyochaguliwa kidemokrasia;

(a) hakitabuniwa kwa misingi ya kidini, lugha, mbari, kabila, jinsia au kwa misingi ya kimaeneo au kujihusisha katika kampeni za kusambaza chuki na shihata katika misingi ya masuala mengine kama hayo;

(d) hakitajihusisha katika utoaji hongo au aina nyingine za ufisadi; au

(1) Baraza la Kitaifa litajumuisha – (a) wanachama mia mbili tisini waliochaguliwa na wapigakura, kila mmoja wao akiwa amechaguliwa na wapigakura waliosajiliwa kwa eneobunge moja lililo mwanachama; (b) wanawake arobaini na saba, kila mmoja wao akiwa amachaguliwa na wapigakura waliosajiliwa kwenye kaunti, kila kaunti ikihusisha mwanachama mmoja wa eneobunge; (c) wanachama kumi na wawili walioteuliwa na vyama vya kisiasa vya bunge kulingana na usawa wa wanachama wa Baraza la Kitaifa kwa mujibu wa Kifungu cha 90, kuwakilisha maslahi ya watu maalumu ikiwa ni pamoja na vijana, watu wenye ulemavu na wafanyakazi; na (d) Spika, ambaye ni mwanachama m’badala .

(1) Seneti itajumuisha- (a) wanachama arobaini na saba, kila mmoja wao akiwa amechaguliwa na wapigakura waliosajiliwa kwenye kaunti, na kila kaunti ikiwa ni eneowakilishi la mwanachama mmoja; (b) wanachama wanawake kumi na sita watakaoteuliwa na vyama vya kisiasa kulingana na usawa wao wa wanachama kwenye Seneti waliochaguliwa chini ya ibara ya (a) kwa mujibu wa Kifungu cha 90; (c) wanachama wawili wakiwa mwanamume mmoja na mwanamke mmoja ili kuwakilisha vijana; (d) wanachama wawili wakiwa mwanamume mmoja na mwanamke mmoja wakiwakilisha watu wenye ulemavu; na (e) Spika atakayekuwa mwanachama m’badala kwa mujibu wa wadhifa wake.

Bunge litatunga sheria kuimarisha uwakilishwaji Bungeni wa- (a) wanawake; (b) watu wenye ulemavu; (c) vijana; (d) makabila na wengine walio wachace; na (e) jamii iliyotengwa.

(1) Muhula wa kila Bunge humalizika mnamo tarehe ya uchaguzi mkuu unaofuata.

(2) Wakati Kenya iko kwenye vita, mara kwa mara Bunge, kwa maamuzi yalioungwa mkono na angalau wabunge wasiopungua thuluthi mbili ya wabunge wote katika kila kitengo cha bunge, linaweza kuongeza kipindi cha Bunge kwa muda usiozidi miezi sita kwa wakati huo.

(1) Kutakuwa na- (a) Spika wa kila kitengo cha Bunge, atakayechaguliwa na kitengo hicho kulingana na Kanuni za Kuendesha Bunge, kutoka miongoni mwa watu walio na sifa zinazostahili kuchaguliwa kama wabunge na ambao si wabunge; na (b) Naibu Spika wa kila Bunge, atakayechaguliwa na Bunge hilo kwa mujibu wa Kanuni za Kuendesha Bunge, kutoka miongoni mwa wabunge.

(2) Baraza la Kitaifa linaweza kurekebisha au kupiga marufuku mswada maalum uliopitishwa na Seneti kwa uamuzi tu ulioungwa mkono na angalau thuluthi mbili ya wabunge.

(1) Katika kipindi cha muda wa siku kumi na nne baada ya kupokea Mswada, Rais- (a) ataweka saini; au (b) ataurejesha Mswada Bungeni ili kuchunguzwa upya na Bunge huku likitilia maanani sababu alizo nazo Rais za kutouidhinisha mswada huo.

(4) Bunge, baada ya kutilia maanani sababu za Rais,linaweza kuupitisha Mswada huo kwa mara ya pili bila marekebisho au ukiwa na marekebisho ambayo hayakuyapa nafasi kwa kikamilifu hoja za Rais kwa kura ambayo itaungwa mkono na- (a) Thuluthi mbili ya wabunge wa Baraza la Kitaifa; na (b) Thuluthi mbili ya uwakilishi katika Seneti, iwapo ni Mswada unaohitaji idhini ya Seneti.

(6) Iwapo Rais hatauwekea sahihi Mswada huo au kuurejesha kwa wakati unaopendekezwa katika Ibara ya (1), au au aweke sahihi chini ya ibara ya (5) (b), mswada huo utachukuliwa kama ulioidhinishwa kufikia kumalizika kwa kipindi hicho.

(1) Kutabuniwa Tume ya Huduma ya Bunge.

(6) Tume ina jukumu la- (a) kutoa huduma na kusaidia ili kufanikisha utendakazi bora wa Bunge; (b) kubuni afisi katika huduma ya Bunge, na kuteua na kuwasimamia wanaoshikilia nyadhifa afisini humo; (c) kutayarisha makadirio ya matumizi ya fedha za kila mwaka katika huduma za Baraza la Kitaifa na kudhibiti bajeti yake; (d) kuanzisha ama kibinafsi au kwa pamoja na mashirika husika, mipango ya kukuza maadili ya demokrasia ya Bunge; na (e) kutekeleza majukumu mengine- (i) muhimu kwa manufaa ya wabunge na wafanyakazi wa Bunge; au (ii) yatakayopendekezwa na sheria ya kitaifa.

(1) Mwanachama wa Baraza la Kitaifa, iwapo ataungwa mkono na thuluthi moja ya Wabunge wote, anaweza kuwasilisha hoja ya kutokuwa na imani na Rais- (a) kwa misingi ya ukiukaji mkubwa wa Vifungu vya vya Katiba hii na na sheria nyingine yoyote. (b) ikiwa pana sababu kubwa za kuamini kwamba Rais amehusika katika uhalifu kulingana na sheria za kitaifa au kimataifa;au (c) utovu mkubwa wa nidhamu.

(7) na iwapo theluthi mbili ya wanachama wa Seneti watapiga kura kushikilia mashtaka ya kutokuwa na imani na Rais, basi atakoma kushikilia mamlaka ya afisi yake kama Rais wa nchi.

(1) Tume ya Huduma za Mahakama itahakikisha na kuimarisha uhuru na uwajibikaji wa idara ya Mahakama na kuimarisha uhuru na uwazi wa mahakama na usimamizi bora na wenye uwazi na haki pamoja na – (a) kupendekeza kwa Rais wa Taifa watu wa kuteuliwa kuwa majaji; (b) kuchunguza na kutoa mapendekezo kuhusu masharti ya utendajikazi wa- (i) majaji na maafisa wengine wa mahakama kando na mishahara; na (ii) wafanyikazi wa mahakama; (c) kuchunguza na kutoa mapendekezo kuhusu hali na mazingira ya utendajikazi wa wafanyakazi katika idara ya mahakama; (d) kuteua, kupokea malalamiko ya kupinga, kuchunguza na kuwafuta au hatua nyinginezo za kuwaadhibu, kuwasajili,mahakimu na maafisa wengine wa mahakama na wafanyakazi wengine wa mahakamani, kwa njia ambayo imetolewa na Sheria ya Bunge. (e) Kuandaa na kutekeleza mipango ya kuendelea kwa elimu na mafunzo ya majaji, mahakimu, maafisa wengine wa idara ya mahakama na wafanyakazi wengine katika kazi hiyo; na (f) kuishauri Serikali ya Kitaifa kuboresha utendakazi na utekelezaji wa haki na pamoja na kutoa huduma za ushauri wa kisheria.

(2) Katika utekelezaji wa majukumu yake, Tume itaongozwa na yafuatayo – (a) ushindani na utaratibu wenye uwazi katika kuwaajiri maafisa wa idara ya mahakama na wafanyakazi wengine katika idara hiyo. (b) kukuza usawa wa kijinsia.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

(1) Baraza la kaunti lina wanachama wafuatao- (a) wanachama waliochaguliwa na wapiga kura waliosajiliwa katika wadi, kila wadi ikijumuisha eneo moja la uwakilishi siku ile ya kupiga kura ya uchaguzi mkuu wa kuwachagua wabunge, itakayokuwa Jumanne ya pili ya mwezi Agosti baada ya kila miaka mitano (b) idadi ya wabunge maalum ili kuhakikisha kuwa hakuna zaidi ya wabunge thuluthi mbili wa jinsia moja katika bunge hilo. (c) idadi ya wanachama kutoka katika makundi yaliyotengwa, wakiwemo watu walemavu, jamii za watu wachache na vijana, kama inavyopendekezwa katika Sheria ya Bunge; na (d) spika, asiye mwanachama rasmi.

(4) Baraza la kaunti huchaguliwa kwa kipindi cha miaka mitano.

(1) Mipaka ya kaunti inaweza kubadilishwa kwa pendekezo tu- (a) lililopendekezwa na Tume huru iliyobuniwa na bunge kwa lengo hilo; na (b) iliyoidhinishwa na- (i) Baraza la Kitaifa likiungwa mkono na wabunge wasiopungua thuluthi mbili wa bunge hilo; na (b) seneti ikiungwa mkono na angalau wawakilishi wa kaunti wasiopungua thuluthi mbili ya ujumbe wa kaunti.

(2) Mipaka ya kaunti inaweza kubadilishwa kwa kuzingatia- (a) wingi wa watu na uongezekaji wao; (b) miundomsingi na uhalisia wao; (c) mshikamano wa kihistoria na misingi ya kitamaduni; (d) gharama za usimamizi; (e) maoni ya jamii zilizoathirika; (f) malengo ya ugatuzi wa Serikali; na (g) sifa za kijiografia.

(1) Wanachama wa baraza lolote la kaunti au wa kamati ya mamlaka kuu ya kaunti, wasiwe zaidi ya thuluthi mbili katika jinsia moja.

(a) kuhahakikisha kwamba tofauti za kijamii na za kitamaduni katika nchi zinaangaziwa kwenye mabaraza na kamati za mamlaka kuu za kaunti ; na

(1) Mara moja baada ya kila miaka mitano, Baraza la Seneti litatoa mapendekezo kuhusu misingi ya kutumiwa katika ugavi wa mapato ya kitaifa yanayogawiwa kila serikali ya kaunti kila mwaka.

(2) Katika kutoa mapendekezo ya vigezo vya kutumiwa kugawa mapato yaliyotajwa katika ibara ya (1),Seneti:- (a) itatilia maanani kigezo katika kifungu cha 203 (1); (b) itaitisha na kuzingatia mapendekezo ya Tume ya Ugavi wa Mapato; (c) itawashauri Magavana wa serikali za kaunti, Waziri anayesimamia fedha na asasi nyingine yoyote ya serikali ya kaunti; na (d) itawaalika watu, ikiwa ni pamoja na makundi ya wataalamu, kutoa mapendekezo yao.

(1) Maadili na Kanuni za Umma huhusisha– (a) viwango vya juu vya maadili ya kitaaluma; (b) matumizi bora ya rasilmali; (c) utoaji wa haraka wa huduma za umma usio na upendeleo na unaozingatia usawa na haki; (d) ushirikishwaji wa watu katika utaratibu wa kuunda Sera; (e) uwajibikaji katika shughuli za kiusimamizi; (f) uwazi na utoaji wa habari sahihi kwa umma bila kuchelewa; (g) kwa kuzingatia ibara za (h) na (i), ustahili na ujuzi wa mtu ndio msingi wa kuteuliwa au kupandishwa cheo; (h) uwakilishi wa jamii mbalimbali za Kenya; na (i) kutoa nafasi sawa na za kutosha za kazi, katika kuteua, kutoa mafunzo na kupandishwa vyeo katika ngazi zote za huduma za umma, kwa- (i) wanaume na wanawake; (ii) watu wa jamii zote; na (iii) watu wenye ulemavu.

(c) utoaji wa haraka wa huduma za umma usio na upendeleo na unaozingatia usawa na haki;

(g) kwa kuzingatia ibara za (h) na (i), ustahili na ujuzi wa mtu ndio msingi wa kuteuliwa au kupandishwa cheo;

(1) Kila Tume itakuwa na angalau wanachama watatu, lakini wasiozidi tisa.

(2) Mwenyekiti na kila mwanachama wa tume, pamoja na anayeshikilia wadhifa wa afisi huru - (a) watatambuliwa na kupendekezwa kwa uteuzi kwa namna ilivyoagizwa na Sheria ya nchi; (b) wataidhinishwa na Baraza Kuu la Kitaifa; na (c) watateuliwa na Rais.

(4) Uteuzi wa maafisa wa tume na afisi huru utatilia maanani maadili ya kitaifa yanayorejelewa katika kifungu cha 10, na kanuni ya kwamba maafisa katika tume na afisi huru, kwa jumla, watawakilisha maeneo na jamii mbalimbali za watu wa Kenya.

(1) Mswada wa kurekebisha Katiba hii – (a) unaweza kuwasilishwa katika mojawapo ya viwango vya Bunge; (b) haupaswi kuangazia suala lolote jingine isipokuwa yale yanayotokana na marekebisho ya sheria katika Mswada huo; (c ) hautafikishwa kusomwa kwa mara ya pili katika mojawapo ya vitengo vya Bunge, katika muda wa siku tisini baada ya kusomwa kwa Mswada kwa mara ya kwanza katika Bunge hilo; na (d) utakuwa umepitishwa na Bunge wakati kila mojawapo ya vitengo vya Bunge kimepitisha Mswada huo katika kusomwa kwa mara ya pili na tatu, kwa idadi isiyopungua thuluthi mbili ya wabunge wote katika ngazi hiyo.

(2) Bunge litatangaza Mswada wowote wa kurekebisha Katiba hii, na kuandaa mjadala wa umma kuhusiana na Mswada huo.

(1) Bunge litatunga sheria yoyote inayohitajiwa na Katiba hii, itungwe ili kushughulikia jambo fulani katika muda ulioelezwa katika Mpangilio wa Tano, kuanzia tarehe ya kutekelezwa kwa Katiba hii.

(5) Kama Bunge litashindwa kupitisha sheria yoyote kwa kipindi kilichowekwa, mtu yeyote anaweza kupeleka malalamiko kwa Mahakama ya Juu kuhusiana na jambo hilo.

(6) Katika kuamua juu ya malalamiko hayo chini ya ibara ya (5) , Mahakama ya Juu inaweza- (a) Kutoa agizo kuhusu jambo hilo; na (b) Kuelekeza agizo hilo kwa Bunge na Mwanasheria Mkuu ili kuchukua hatua za kuhakikisha kwamba sheria inayohitajika imepitishwa katika muda uliowekwa katika agizo hilo, na kutoa ripoti kuhusu utekelezaji huo kwa Jaji Mkuu.