Walipa kodi

(1) Tume ya Kitaifa ya Ardhi imeundwa.

(a) kusimamia ardhi ya umma kwa niaba ya Serikali ya kitaifa na kaunti;

(e) kuanzisha uchunguzi wake au kutokana na malalamiko kuhusu ukiuakaji haki uliopo au wa kihistoria kuhusu ardhi na kupendekeza suluhisho mwafaka;

(1) Baraza la Kitaifa linawakilisha watu wa maeneobunge na walio na maslahi maalumu katika Baraza la Kitaifa.

(4) Baraza la Kitaifa - (a) hubainisha ugavi wa mapato ya kitaifa kati ya ngazi za Serikali, kama inavyoagizwa katika Sehemu ya 4 ya Sura ya Kumi na Mbili; (b) hugawa hazina ya fedha kwa matumizi ya Serikali ya kitaifa na asasi nyingine za Serikali ya kitaifa; na (c) hutekeleza usimamizi wa jumla wa mapato ya kitaifa pamoja na matumizi yake.

(6) Baraza la Kitaifa litaidhinisha tangazo la vita na kutathmini ongezeko la hali ya hatari nchini.

(1) Seneti inawakilisha kaunti na inatumika kulinda maslahi ya kaunti na serikali zake;

(2) Seneti inashiriki katika jukumu la Bunge la uundaji wa sheria kwa kuamua, kujadiliana, kuidhinisha miswada inayohusu kaunti kama ilivyo katika Kifungu cha 109 hadi 113.

(3) Seneti ndio huamua ugavi wa mapato ya kitaifa miongoni mwa kaunti kama ilivyo katika Kifungu cha 217, na kutekeleza usimamizi jumla wa mapato ya kitaifa iliyotengewa kwa serikali za kaunti.

(1) Katika Katiba hii, ‘Mswada unaohusu serikali ya kaunti unamaanisha’- (a) mswada ulio na masharti yanayoathiri majukumu na mamlaka ya serikali za kaunti zilizotajwa katika Mpangilio wa Nne; na (b) Mswada unaohusiana na uchaguzi wa mwanachama wa bunge la kaunti au serikali za kaunti. (c ) mswada uliotajwa katika Sura ya Kumi na mbili unaoathiri fedha za serikali za kaunti.

(3) Kabla ya mojawapo ya vitengo vya Bunge kutathmini mswada, Maspika wa Baraza la Kitaifa na Seneti kwa pamoja wataamua suala lolote kuhusu kama Mswada huo unahusu kaunti na iwapo ni hivyo, kama ni mswada maalumu au wa kawaida.

(3) Katika Katiba hii, ‘Mswada wa fedha’ unamaanisha, Mswada, tofauti na Mswada uliotajwa katika Kifungu cha 218 kilicho na masharti yanayoshughulikia- (a) ushuru; (b) kutoza malipo kwa hazina ya umma au kubadili au kuondolewa kwa mojawapo wa malipo hayo; (c) kugawa, kupokea, kutunza, kuwekeza au kutoa pesa za umma; (d) kudhamini mkopo wowote au ulipwaji wake; ama (e) masuala mengineyo yanayotokana na masuala hayo.

(1) Mswada wa fedha hauwezi kushughulikia suala jingine lolote isipokuwa tu lile ambalo limeorodheshwa katika fasiri ya ‘Mswada wa fedha’ kwenye ibara ya (3).

(1) Mshahara na marupurupu yatakayolipwa Rais na Naibu wa rais yatatoka kwa Mfuko wa Jumla wa fedha.

(2) Malipo na marupurupu ya Rais na Naibu wa rais hayatabadilishwa kwa lengo la kutowanufaisha wakiwa afisini.

(3) Malipo ya uzeeni yanayopaswa kulipwa Rais mstaafu na Naibu wa rais mstaafu pamoja na marupurupu mengine wanayostahili hayatabadilishwa ili kutowanufaisha katika maisha yao yote.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

Kanuni zifuatazo zitaongoza Vifungu vyote vya fedha za umma katika taifa:- (a) Kutakuwa na uwazi na uwajibikaji, ikiwa ni pamoja na kuhusika kwa umma katika masuala ya kifedha. (a) Mfumo wa fedha za umma utakuza jamii yenye usawa, hasa:- (i) Mzigo wa utozaji ushuru utasawazishwa;. (ii) Mapato yanayopatikana katika kiwango cha kitaifa yatagawanywa sawa kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti;. (iii) Matumizi yatachangia usawazishaji wa kimaendeleo nchini, ikiwa ni pamoja na mgao maalum kwa makundi ya watu kutoka maeneo yaliyotengwa; na (b) Mizigo na faida za matumizi ya mapato na ukopaji wa umma itagawanywa sawa kwa kizazi hiki na vizazi vijavyo; (c) fedha za umma lazima zitumiwe kwa busara na uwajibikaji; na (d) Usimamizi wa fedha lazima uwajibikiwe vyema na ripoti ya hazina ya serikali iwe wazi.

Kanuni zifuatazo zitaongoza Vifungu vyote vya fedha za umma katika taifa:- (a) Kutakuwa na uwazi na uwajibikaji, ikiwa ni pamoja na kuhusika kwa umma katika masuala ya kifedha. (a) Mfumo wa fedha za umma utakuza jamii yenye usawa, hasa:- (i) Mzigo wa utozaji ushuru utasawazishwa;. (ii) Mapato yanayopatikana katika kiwango cha kitaifa yatagawanywa sawa kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti;. (iii) Matumizi yatachangia usawazishaji wa kimaendeleo nchini, ikiwa ni pamoja na mgao maalum kwa makundi ya watu kutoka maeneo yaliyotengwa; na (b) Mizigo na faida za matumizi ya mapato na ukopaji wa umma itagawanywa sawa kwa kizazi hiki na vizazi vijavyo; (c) fedha za umma lazima zitumiwe kwa busara na uwajibikaji; na (d) Usimamizi wa fedha lazima uwajibikiwe vyema na ripoti ya hazina ya serikali iwe wazi.

Kanuni zifuatazo zitaongoza Vifungu vyote vya fedha za umma katika taifa:- (a) Kutakuwa na uwazi na uwajibikaji, ikiwa ni pamoja na kuhusika kwa umma katika masuala ya kifedha. (a) Mfumo wa fedha za umma utakuza jamii yenye usawa, hasa:- (i) Mzigo wa utozaji ushuru utasawazishwa;. (ii) Mapato yanayopatikana katika kiwango cha kitaifa yatagawanywa sawa kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti;. (iii) Matumizi yatachangia usawazishaji wa kimaendeleo nchini, ikiwa ni pamoja na mgao maalum kwa makundi ya watu kutoka maeneo yaliyotengwa; na (b) Mizigo na faida za matumizi ya mapato na ukopaji wa umma itagawanywa sawa kwa kizazi hiki na vizazi vijavyo; (c) fedha za umma lazima zitumiwe kwa busara na uwajibikaji; na (d) Usimamizi wa fedha lazima uwajibikiwe vyema na ripoti ya hazina ya serikali iwe wazi.

(1) Mapato yanayozalishwa katika kiwango cha kitaifa yatagawanywa sawa kwa serikali ya kitaifa na serikali za kaunti;

(2) Serikali za kaunti zinaweza kupewa mgao wa ziada kutoka kwa sehemu ya mapato ya serikali ya kitaifa, kwa masharti au bila masharti.

(1) Vigezo vifuatavyo vitatumiwa kutoa uamuzi kuhusu mgao sawa uliotajwa katika kifungu cha 202 na katika sheria zote za kitaifa kuhusu serikali za kaunti kama zilivyotungwa kwa mujibu wa masharti ya sura hii – (a) masilahi ya kitaifa; (b) kifungu kingine ambacho kinahitajika kwa mujibu wa deni la umma na mahitaji mengine ya kitaifa; (c) mahitaji ya serikali ya kitaifa yatakayoamuliwa kwa misingi ya kigezo cha kutopendelea; (d) haja ya kuhakikisha kuwa serikali za kaunti zina uwezo wa kutekeleza majukumu zilizopewa; (e) uwezo wa kifedha na ufanisi wa serikali za kaunti; (f) maendeleo na mahitaji mengine ya serikali za kaunti; (g) tofauti za kiuchumi miongoni na kati ya kaunti na sababu ya kutatua matatizo hayo; (h) haja ya kuchukua hatua kwa mujibu wa maeneo na makundi yaliyotengwa; (i) haja ya kuboresha uchumi kwenye kila kaunti na kutoa motisha kwa kila kaunti kuboresha uwezo wake wa kuzalisha mapato; (j) kutamani mgao wa mapato ulio thabiti na unaoweza kutabirika; na (k) haja ya wepesi katika kukabiliana na majanga na mahitaji mengine ya muda katika misingi ya kigezo cha kutopendelea.

(2) Kwa kila mwaka wa fedha, mgao unaolingana wa mapato yanayozalishwa na taifa ambayo yatagawiwa serikali za kaunti hayatapungua asilimia kumi na tano ya mapato yote ambayo serikali ya kitaifa inayozalisha.

(1) Kutaundwa Hazina ya Usawazishaji ambayo itachukua asilimia moja unusu ya mapato yote yanayozalishwa na serikali ya kitaifa kila mwaka, katika misingi ya ukaguzi wa hesabu za mapato uliofanywa karibuni zaidi, kama itakavyoidhinishwa na Baraza la Kitaifa.

(2) Serikali ya kitaifa itatumia hazina ya kusawazisha kutoa huduma za kimsingi zikiwa ni pamoja na maji, barabara, matibabu na umeme katika maeneo yaliyotengwa hadi kiwango kitakachoboresha huduma hizo katika maeneo hayo kiwe sawa na kiwango kilicho maeneo mengine, iwezakanavyo.

(1) Wakati mswada ambao unahusisha ugavi wa mapato, au suala lolote la kifedha linalohusu serikali za kaunti utakapochapishwa, Tume ya ugavi wa Mapato itachunguza mahitaji yake na kutoa mapendekezo kwa Baraza la Kitaifa na Seneti.

(2) Mapendekezo yoyote ya Tume hii yatawasiliswa Bungeni, na kila bunge litachunguza mapendekezo hayo kabla ya kupiga kura.

(1) Mfuko wa Jumla umeundwa, ambao utahifadhi fedha zilizozalishwa au kupokelewa kwa minajili ya serikali ya kitaifa, isipokuwa fedha ambazo – (a) kwa sababu maalum zilizotengwa kutoka kwa Hazina hiyo na Sheria ya Bunge na ambazo zitawekwa kwa hazina tofauti ya umma iliyobuniwa kwa lengo maalum; au (b) zinaweza, chini ya Sheria ya Bunge, kuhifadhiwa na taasisi ya serikali iliyozipokea kwa lengo la kugharamia mahitaji ya taasisi hiyo.

(2) Fedha zinaweza kutolewa kutoka kwa Mfuko wa Jumla iwapo tu – (a) matumizi yake yameidhinishwa na Sheria ya Bunge; (b) kwa mujibu wa kifungu cha 222 au 223; au (c) kulipa madeni ya mfuko huo wa jumla kama ilivyoidhinishwa na Katiba hii au Sheria ya Bunge.

(4) Fedha hazitatolewa kwa Mfuko wa Jumla ila tu mpaka Msimamizi wa Bajeti atakapoidhinisha.

(1) Hazina ya Mapato ya kila serikali ya Kaunti imeundwa. Hazina hii italipwa pesa zote zilizozalishwa au kupokelewa na, au kwa niaba ya serikali ya kaunti, isipokuwa fedha ambazo kwa sababu maalum zimetengwa na Sheria ya Bunge.

(2) Fedha zinaweza kutolewa kutoka kwa Hazina ya Mapato ya serikali ya Kaunti kwa ajili :- (a) Kama malipo dhidi ya Hazina ya Mapato ambayo yamekubaliwa na Sheria ya Bunge au sheria za serikali hiyo ya kaunti; au (b) kama ilivyoidhinishwa na sheria ya matumizi ya fedha katika serikali hiyo ya kaunti.

(3) Fedha hazitatolewa kwa Hazina ya Mapato mpaka Msimamizi wa Bajeti atakapoidhinisha.

(1) Kutabuniwa Hazina ya Dharura, ambayo shughuli zake zitaendeshwa kwa mujibu wa Sheria ya Bunge.

(2) Sheria ya Bunge itaruhusu kutolewa kwa fedha kutoka kwa Hazina ya Dharura iwapo waziri anayehusika na Fedha ameridhika kuwa pana jambo la dharura linalohitaji matumizi ambayo hayapo chini ya mamlaka yoyote.

(1) Ni serikali ya kitaifa pekee ambayo imepewa uwezo wa kutoza- (a) kodi ya mapato; (b) ushuru wa thamani; (c) ushuru wa forodha na kodi nyingine katika bidhaa zinazoingizwa na kuuzwa nje ya nchi.; na (d) mapato ya ushuru.

(3) Serikali ya kaunti inaweza kutoza:- (a) ushuru kwa mali; (b) kodi za burudani; na (c) na kodi nyingine yoyote ambayo imeruhusiwa na Sheria ya Bunge.

(4) Serikali ya kitaifa na serikali za kaunti zinaweza kutoza ushuru wa huduma.

(1) Hakuna kodi yoyote au malipo ya leseni yanayoweza kuondolewa au kubadilishwa ila kwa mujibu wa sheria.

(3) Hakuna sheria ambayo itamwondolea au kuamrisha mhudumu yeyote wa umma kutolipa kodi kwa sababu za – (a) mamlaka yanayoshikiliwa na afisa huyo; au (b) aina ya kazi anayofanya afisa huyo.

(1) Bunge kupitia kwa sheria, linaweza – (a) kueleza hali ambazo serikali ya kitaifa inaweza kukopa; na (b) kuweka kanuni za kutoa taarifa.

(2) Kati ya kipindi cha siku saba baada ya Bunge kutoa ombi, Waziri anayehusika na fedha atawasilisha habari kwa kamati husika kuhusu mkopo wowote au dhamana, pamoja na habari yote muhimu ili kuonyesha – (a) kiwango cha madeni yote ikiwa ni pamoja na mtaji na jumla ya faida inayodaiwa; (b) mkopo huo ulivyotumiwa au utakavyotumiwa; (c) Mikakati iliyopo ya kulipa mkopo huo; na (d) hatua zilizochukuliwa katika kulipa mkopo huo.

(1) Sheria ya Bunge itawekea kanuni na masharti ambayo kwayo serikali ya kitaifa inaweza kudhamini mikopo.

(2) Kati ya kipindi cha miezi miwili baada ya kukamilika kwa mwaka wa fedha, serikali ya taifa itachapisha ripoti itakayoonyesha dhamana zote ilizozitoa wakati wa kipindi cha mwaka huo.

(1) Deni la umma, ni deni linalohusishwa na Mfuko wa Jumla, lakini Sheria ya Bunge inaweza kuamuru deni hili au sehemu yake idaiwe hazina nyingine za umma.

(2) Kwa madhumuni ya kifungu hiki, “deni la umma” linamaanisha madeni yote yanayohusisha mikopo, dhamana na amana iliyotolewa au kudhaminiwa na serikali ya kitaifa.

(1) Kutabuniwa Tume ya Ugavi wa Mapato.

(2) Tume hii itajumuisha watu wafuatao watakaoteuliwa na Rais- (a) Mwenyekiti atakayeteuliwa na Rais na kuidhinishwa na Baraza la Kitaifa; (b) Watu wawili walioteuliwa na vyama vya kisiasa vinavyowakilishwa katika Baraza la Kitaifa kutegemea idadi ya wabunge wa chama bungeni; (c) Watu watano walioteuliwa na vyama vya kisiasa vinavyowakilishwa katika seneti kwa kutegemea idadi yao ya uwakilishi katika seneti; na (d) Katibu Mkuu katika wizara inayosimamia fedha.

(4) Ili kuhitimu kuwa kamishna wa Tume hii chini ya ibara ya (2) (a), (b) au (c), mtu lazima awe na tajriba pana katika taaluma ya masuala ya kifedha na uchumi.

(1) Jukumu kuu la Tume ya Ugavi wa Mapato ni kutoa mapendekezo kuhusu ugavi unaozingatia usawa wa mapato yanayozalishwa na serikali ya kitaifa – (a) kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti; na (b) miongoni mwa serikali za kaunti.

(2) Tume hii pia itatoa mapendekezo kuhusu ufadhili wa serikali za kaunti na usimamizi wa fedha katika serikali hizi; kwa mujibu wa Katiba hii na sheria za kitaifa.

(4) Tume itaamua, kuchapisha na kuchunguza kila mara sera ambayo itatoa kigezo cha kutambua maeneo yaliyotengwa katika kifungu cha 204 (2).

(1) Mara moja baada ya kila miaka mitano, Baraza la Seneti litatoa mapendekezo kuhusu misingi ya kutumiwa katika ugavi wa mapato ya kitaifa yanayogawiwa kila serikali ya kaunti kila mwaka.

(2) Katika kutoa mapendekezo ya vigezo vya kutumiwa kugawa mapato yaliyotajwa katika ibara ya (1),Seneti:- (a) itatilia maanani kigezo katika kifungu cha 203 (1); (b) itaitisha na kuzingatia mapendekezo ya Tume ya Ugavi wa Mapato; (c) itawashauri Magavana wa serikali za kaunti, Waziri anayesimamia fedha na asasi nyingine yoyote ya serikali ya kaunti; na (d) itawaalika watu, ikiwa ni pamoja na makundi ya wataalamu, kutoa mapendekezo yao.

(1) Kipindi kisichopungua miezi miwili baada ya kukamilika kwa mwaka wa kifedha, bungeni kutawasilishwa – (a) mswada wa kugawa mapato, ambao utagawa mapato yaliyozalishwa na serikali ya kitaifa kwa serikali za kaunti kwa mujibu wa Katiba hii; na (b) mswada wa kutenga mapato kwa serikali za kaunti, ambao utazigawia serikali za kaunti na mapato yaliyotengwa kwa serikali za kaunti katika misingi ya pendekezo lililoamuliwa chini ya kifungu cha 217.

(2) Kila mswada unaohitajika na ibara ya (2) utaambatanishwa na memoranda itakayoweka wazi – (a) maelezo ya mgao wa mapato kama ilivyopendekezwa na mswada; (b) utathmini wa mswada katika misingi ya kigezo kilichotajwa kwenye Kifungu cha 203 (1); na (c) mukhtasari wa tofauti zozote muhimu kutoka kwa mapendekezo ya Tume, na maelezo kwa kila tofauti iliyopo.

Mgao wa mapato yaliyozalishwa na serikali ya kitaifa nchini utahamishwa kwa kaunti bila kucheleweshwa pasipo sababu na bila kupunguzwa, isipokuwa wakati uhamishaji huu umesimamishwa chini ya Kifungu cha 225.

(1) Bajeti za serikali ya kitaifa na zile za serikali za kaunti zitajumuisha – (a) makadirio ya mapato na matumizi, zikionyesha tofauti kati ya matumizi ya kawaida na yale ya kimaendeleo; (b) mapendekezo ya kufadhili upungufu wowote unaotarajiwa kwa kipindi cha matumizi; (c) Mapendekezo kuhusu kukopa na madeni yoyote ambayo yataongeza deni la umma katika kipindi cha mwaka utakaofuata.

(2) Sheria za kitaifa zitaonyesha – (a) muundo wa mipango ya maendeleo na bajeti za nchi; (b) wakati mipango na bajeti za serikali za kaunti zitawasilishwa kwa mabunge ya kaunti; na (c) njia na jinsi ya kufanya mashauri kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti katika harakati za kutayarisha na mipango na bajeti.

(1) Kwa kipindi kisichopungua miezi miwili kabla ya kukamilika kwa kila mwaka wa kifedha, waziri anayehusika na fedha, atawasilisha makadirio ya mapato na matumizi ya mwaka ufuatao wa fedha kwa Baraza la Kitaifa.

(5) Katika kujadili na kuchunguza makadirio hayo, kamati itahusisha umma na mapendekezo yake yatatiliwa maanani wakati kamati hiyo itakapowasilisha mapendekezo hayo kwa Baraza la Kitaifa.

(6) Wakati makadirio ya matumizi ya serikali ya kitaifa, makadirio ya matumizi ya mahakama na Baraza la Kitaifa, yatakuwa yameidhinishwa na Baraza la Kitaifa, yatajumlishwa katika Mswada wa Matumizi ya Fedha, utakaowasilishwa kwa Baraza la Kitaifa ili kuidhinisha kutolewa kwa fedha za matumizi kutoka kwa Mfuko wa Jumla, na matumizi ya fedha hizo kwa madhumuni yaliyotajwa katika mswada.

(1) Iwapo sheria ya matumizi ya fedha haitakuwa imeidhinishwa kufikia mwanzo wa mwaka wa fedha, Baraza la Kitaifa linaweza kuamuru kutolewa kwa pesa kutoka Mfuko wa Jumla wa fedha.

(b) kwa jumla zisizidi nusu ya fedha zilizopendekezwa katika makadirio ya matumizi ya mwaka huo yaliyowasilishwa bungeni; na

(1) Kwa kuzingatia ibara ya (2) hadi (4), serikali ya kitaifa inaweza kutumia fedha ambazo hazijaidhinishwa iwapo – (a) Fedha zilizotengwa kwa madhumuni fulani katika sheria ya matumizi hazikutosha au kumezuka haja ya matumizi ambayo hayakuwa na mgao katika sheria ya matumizi ya fedha; au (b) fedha zimechukuliwa kutoka kwenye Hazina ya Ziada ya fedha.

(2) Idhini ya Bunge ya kutumia fedha chini ya kifungu hiki itahitajika kati ya miezi miwili baada ya fedha kuchukuliwa mara ya kwanza, kulingana na ibara ya (3).

(5) Katika mwaka wowote wa matumizi ya fedha za serikali, serikali ya kitaifa chini ya kifungu hiki haiwezi kutumia zaidi ya asilimia kumi ya fedha zilizotengewa bunge kwa mwaka huo, ila katika hali maalum Bunge limeidhisha kiasi cha juu .

Katika misingi ya mswada wa mgao wa mapato uliopitishwa na Bunge chini ya kifungu cha 218, kila serikali ya kaunti itaandaa na kutumia bajeti yake ya mwaka wa matumizi ya fedha, jinsi ulivyoandikwa katika misingi na utaratibu uliowekwa na sheria ya Bunge.

(1) Sheria ya Bunge itaidhinisha kuanzishwa, na kuipa majukumu Hazina ya Kitaifa.

(2) Bunge litapitisha sheria itakayohakikisha usimamizi wa matumizi na uwajibikaji katika serikali zote na kuweka mikakati ya kuhakikisha kwamba zimetekelezwa.

(3) Sheria inayotajwa katika ibara ya (2) inaweza kuamuru waziri anayehusika na fedha kusimamisha uhamishaji wa fedha kwa kitengo fulani cha serikali au shirika lolote la serikali – (a) iwapo tu kuna ukiukaji uliokithiri mipaka au ukiukaji wa kila mara wa hatua zilizowekwa na sheria; na (b) kulingana na masharti ya ibara ya (4) na (7).

(1) Sheria ya Bunge itawezesha – (a) kuhifadhi na kukaguliwa kwa rekodi za fedha za serikali na mashirika mengine ya umma, na kuweka hatua za kuhakikisha usimamizi wazi na madhubuti wa fedha; na (b) kuweka Afisa wa Uhasibu katika kila shirika la umma kwenye kiwango cha kitaifa na katika serikali za kaunti.

(3) Kwa mujibu wa ibara ya (4), hesabu za vitengo vya serikali na nchi zitakaguliwa na Mkaguzi Mkuu wa Mahesabu.

(5) Mhudumu wa Afisi ya Umma, ikiwa ni pamoja na afisi ya kisiasa, akiamuru au kuidhinisha matumizi ya fedha za umma kinyume na sheria au maagizo, mtu huyu atawajibikia hasara yoyote itakayotokana na matumizi hayo na atagharimia hasara hiyo, angali akiwa afisini au la.

(1) Wakati kitengo cha serikali au shirika lolote la umma linaponunua bidhaa au huduma, ununizi huo utafanywa kwa njia ya haki, usawa, uwazi, yenye ushindani na ya kupunguza gharama.

(2) Sheria ya Bunge itatoa mwongozo wa jinsi sera zinazohusishwa na ununuzi na uuzaji wa mali zitavyotekelezwa na itaamuru kuzingatiwa kwa suala mojawepo au masuala yote yafuatayo – (a) vigezo vya kupewa kipaumbele wakati wa kutoa idhini za ununizi; (b) kuwalinda na kuwatetea watu, au makundi ya watu ambao awali walinyanyaswa na ushindani usio na haki au uliowatenga;. (c) kuweka vikwazo dhidi ya wanakandarasi ambao utendakazi wao hautimizi viwango vilivyokubaliwa kitaaluma, kimapatano au kisheria; na (d) kuweka vikwazo dhidi ya watu wanaokiuka ulipaji kodi, au ambao wamehusika kwenye ufisadi au wenye makosa makubwa ya ukiukaji wa sheria za uajiri kwa haki.

(1) Kutakuwa na Msimamizi wa Bajeti atakayependekezwa na Rais, kuidhinishwa na Baraza la Kitaifa na kuteuliwa na Rais.

(4) Msimamizi wa Bajeti atasimamia utekelezaji wa bajeti ya kitaifa na bajeti za serikali za kaunti kwa kuagiza kutolewa kwa fedha kutoka kwa hazina za umma chini ya Kifungu cha 204, 206 na 207.

(5) Msimamizi huyu hataidhinisha kutolewa kwa fedha kutoka kwa hazina za umma mpaka aridhike kuwa utowaji huo umekubalika kisheria.

(1) Kutakuwa na Mkaguzi Mkuu wa Mahesabu atakayependekezwa na Rais, kuidhinishwa na Baraza la Kitaifa na kuteuliwa na Rais.

(4) Kati ya miezi sita baada ya kukamilika kwa kila mwaka wa fedha, Mkaguzi Mkuu atakagua na kutoa ripoti, kwa mujibu wa mwaka huo wa fedha, kuhusu – (a) hesabu za serikali ya taifa na serikali za kaunti; (b) hesabu za hazina zote na mashirika ya serikali ya kitaifa na ya serikali za kaunti; (c) hesabu za mahakama zote; (d) hesabu za kila Tume na Afisi huru zote zilizoundwa na Katiba hii; (e) hesabu za Baraza la Kitaifa, Seneti na mabaraza ya kaunti; (f) hesabu za fedha za vyama vya kisiasa zinazotoka kwenye hazina za umma. (g) deni la umma; na (h) hesabu za shirika lingine lolote ambalo linatakiwa kisheria kufanyiwa ukaguzi na Mkaguzi Mkuu wa Mahesabu.

(6) Ripoti ya ukaguzi itathibitisha iwapo fedha za umma zimetumiwa kwa mujibu wa sheria au zilivyonuiwa.

(1) Tume ya mishahara na kuzawidi inajumlisha watu wafuatao walioteuliwa na Rais – (a) Mwenyekiti (b) Watu walioteuliwa na mashirika yafutayo, ambayo watu ambao si wanachama au waajiriwa wa mashirika hayo wameteuliwa. (i) Tume ya Huduma za Bunge (ii) Tume ya Huduma za Umma (iii) Tume ya Huduma za Mahakama (iv) Tume ya Kuwaajiri Walimu (v) Tume ya Kitaifa ya Huduma za Polisi (vi) Baraza la Ulinzi; na (vii) Seneti, kwa niaba ya serikali za kaunti; (c) Watu walioteuliwa, kila mmoja na – (i) Shirika kuu linalowakilisha vyama vya wafanyakazi; (ii) Shirika linalowakilisha waajiri; na (iii) Jopo la Muungano linaloshirikisha makundi ya wataalamu yaliyokubaliwa kisheria. (d) Watu walioteuliwa, kila mmoja na – (i) waziri anayesimamia fedha; (ii) Mwanasheria Mkuu; na (e) Mtu aliye na tajriba katika usimamizi wa wafanyakazi katika huduma ya umma, aliyeteuliwa na katibu wa Waziri anayesimamia huduma ya umma.

(a) Haja ya kuhakikisha kuwa mswada wa fidia wa umma unakuwa ni endelevu.

(b) Haja ya kuhakikisha kuwa huduma ya umma ina uwezo wa kuvutia na kuweka wahudumu walio na ujuzi wanaohitajika kutekeleza majukumu yao.

(1) Sura hii inahusu Tume zote zilizotajwa katika ibara ya (2) na afisi huru zilizotajwa katika ibara ya (3), isipokuwa pale ambapo imetajwa vinginevyo.

(2) Tume hizo ni- (a) Tume ya Haki za Binadamu na Usawa; (b) Tume ya Kitaifa ya Ardhi; (c) Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka; (d) Tume ya Huduma za Bunge; (e) Tume ya Huduma za Mahakama; (f) Tume ya Ugavi wa Mapato; (g) Tume ya Huduma za umma; (h) Tume ya Ajira na Kuzawidi; (i) Tume ya Kuwaajiri Walimu; na (j) Tume ya Huduma za Polisi za Kitaifa.

(3) Afisi huru ni – (a) Mkaguzi – Mkuu wa Mahesabu (b) Msimamizi wa Bajeti.