Maafisa wa kaunti

(1) Eneo la Kenya limegawanywa katika kaunti zilizotajwa katika Mpangilio wa Kwanza.

(2) Serikali katika viwango vya kitaifa na kaunti ni tofauti na zinategemeana na Zitaendesha mahusiano yao ya uelewanaji kwa misingi ya mashauriano na ushirikiano.

(3) Asasi ya Serikali ya kitaifa itahakikisha ufikiaji wa huduma zake bora katika sehemu zote za Jamhuri kwa njia inayofaa na kulingana na hali ya huduma inayotakikana

(1) Maadili ya kitaifa, kanuni na malengo yaliyo katika Sura hii yatazingatiwa na idara mbalimbali za Serikali, watumishi wa umma na watu wote wanapo – (a) tekeleza au kufasiri Katiba hii; (b) tumia, tekeleza au kufasiri sheria yoyote; au (c) tunga, au kutekeleza maamuzi kuhusu sera ya kitaifa.

(a) Uzalendo, umoja wa kitaifa, kushirikiana na ugatuzi wa mamlaka, utawala wa sheria, demokrasia na kushiriki kwa watu;

(b) heshima ya binadamu, usawa, haki za jamii, kushirikishwa, haki za binadamu, kutobagua na kulindwa kwa makundi yaliyotengwa.

(c) utawala mwema, uadilifu, uwazi na uwajibikaji; na

(1) Ardhi ya umma ni- (a) ardhi ambayo wakati wa kuanza kutumika kwa Katiba hii ni mali ya Serikali inavyoelezwa na Sheria ya Bunge wakati huo; (b) ardhi inayomilikiwa, kutumiwa au kukaliwa kisheria na taasisi yoyote ya Serikali, isipokuwa pale ambapo ardhi hiyo inakaliwa na idara ya Serikali chini ya kukodi kibinafsi; (c) ardhi iliyokabidhiwa Serikali kwa njia ya kuuza, kurudishiwa au kusalimishwa; (d) ardhi ambayo haimilikiwi kisheria na mtu yeyote au jamii yoyote; (e) ardhi ambayo mrithi wake hawezi kutambuliwa kwa vyovyote kisheria; (f) ardhi yoyote iliyo na madini au mafuta inavyoelezwa kisheria; (g) misitu ya Serikali kando na misitu inayotajwa katika Kifungu cha 63 (2) (d) (i), hifadhi ya wanyama, chemichemi za maji, mbuga za kitaifa, hifadhi za wanyama za serikali na sehemu maalum zilizolindwa; (h) barabara zote kulingana na Sheria ya Bunge; (i) mito yote, maziwa yote na sehemu nyingine za maji kama inavyoelezwa na Sheria ya Bunge; (j) mipaka ya bahari, maeneo maalum ya kiuchumi na chini ya bahari; (k) miamba ya kibara; (l) ardhi yote kati ya nyanda za juu na za chini za maji; (m) ardhi yoyote ambayo haijaainishwa kama ya kibinafsi au ya jamii chini ya Katiba hii; na (n) ardhi yoyote itakayotangazwa kuwa ya umma na Sheria ya Bunge- (i) itakayotumika katika tarehe ya kuanza kutumika kwa Katiba hii; na (ii) iliyoidhinishwa baada ya kuanza kutumika kwa Katiba hii.

(4) Ardhi ya umma haitatolewa au kutumiwa isipokuwa kwa kuzingatia Sheria ya Bunge inayofafanua hali na masharti ya kutolewa au matumizi hayo.

(1) Ardhi ya jamii itatolewa na kumilikiwa na jamii zinazotambuliwa kwa misingi ya kikabila, kitamaduni au mahitaji ya kijamii yanayofanana .

(d) ardhi ambayo-

(4) Ardhi ya jamii haitatolewa au kutumiwa vinginevyo isipokuwa kwa misingi ya sheria inayofafanua hali na viwango vya haki za kila mwanajamii kibinafsi au wanajamii wote kwa pamoja.

(a) ni amana ya umma inayopaswa kutekelezwa katika njia ambayo-

(b) yanampa afisa huyo wa Serikali jukumu la kuhudumia watu badala ya nguvu za kuwatawala.

(2) Kanuni zinazotoa mwongozo wa uongozi na maadili ni – (a) uteuzi kwa misingi ya uadilifu, ustadi wa kufanya kazi, kufaa kwake, au uchaguzi huru na wa haki; (b) kutopendelea katika maamuzi na katika kuhakikisha kwamba maamuzi hayo hayatokani na mapendeleo ya kindugu au nia zingine zozote mbaya au vitendo vya ufisadi; (c) huduma za kujitolea kwa misingi hasa ya manufaa ya umma, ikidhihirishwa na – (i) uaminifu katika utekelezaji wa wajibu kwa umma; na; (ii) kutangaza maslahi ya kibinafsi yanayoweza kugongana na wajibu wake kwa umma; (d) uwajibikaji kwa umma kuhusu maamuzi na hatua zinazochukuliwa; na (e) nidhamu na kujitolea katika kuhudumia watu.

Kabla ya kuhudumu katika afisi ya serikali , au kutekeleza majukumu yoyote ya afisi, kila mtu aliyechaguliwa au kuteuliwa katika afisi ya Serikali ataapa au kukiri kuwajibikia afisi hiyo katika njia na hali itakayopendekezwa na Mpangilio wa Tatu, au na Sheria ya Bunge.

(a) mgongano wowote kati ya maslahi ya kibinafsi na wajibu wake wa kuhudumia umma au afisi;

(c) kudhalilisha afisi au cheo anachoshikilia afisa huyo.

(3) Mtu ambaye ameachishwa kazi au vinginevyo kutolewa afisini kwa kukiuka vipengele vilivyotajwa katika ibara ya (2) atapigwa marufuku kushikilia afisi yoyote nyingine ya Serikali.

(1) Zawadi au mchango wowote kwa afisa wa Serikali katika shughuli za umma au rasmi, itakuwa zawadi kwa Jamhuri na itakabidhiwa Serikali isipokuwa ikiidhinishwa na au chini ya Sheria ya Bunge.

(a) hatamiliki akaunti ya benki nje ya Kenya isipokuwa kwa mujibu wa Sheria ya Bunge; au

(b) hataomba au kukubali mkopo au manufaa ya kibinafsi katika hali zinazotatiza uadilifu wake.

(1) Afisa wa Serikali ambaye ni mtumishi wa kudumu hatashiriki kazi nyingine yoyote ya kulipwa.

(2) Afisa yeyote wa Serikali wa kuteuliwa hatashikilia afisi ya chama cha kisiasa.

(1) Hakuna mtu anayepaswa kuchaguliwa au kuteuliwa katika afisi ya Serikali ikiwa si raia wa Kenya.

(2) Afisa wa Serikali au afisa mlinda usalama hatakuwa na uraia mara mbili.

Bunge litatunga sheria ya kubuniwa kwa Tume ya Maadili na Kupambana na Ufisadi, ambayo itakuwa na hadhi na mamlaka sawa na tume iliyo chini ya Sura ya Kumi na Tano, kwa nia ya kuhakikisha utimizaji na utekelezaji wa masharti ya Sura hii.

Bunge litatunga sheria – (a) kubuni taratibu na mikakati ya kutekeleza sura hii kwa njia ifaayo; (b) kupendekeza adhabu zaidi ya zile zinazotajwa katika Kifungu cha 75, ambazo zinaweza kuamriwa kwa sababu ya kutofuata maagizo ya Sura hii; (c) kusaidia katika utekelezaji wa Sura hii pakiwa na marekebisho yanayofaa kwa maafisa wa umma; na (d) kuunda masharti mengine yoyote katika kuhakikisha udumishaji wa kanuni za uongozi na uadilifu ambayo yametajwa katika Sura hii, na utekelezaji wa masharti ya Sura hii.

Bunge litatunga sheria – (a) kubuni taratibu na mikakati ya kutekeleza sura hii kwa njia ifaayo; (b) kupendekeza adhabu zaidi ya zile zinazotajwa katika Kifungu cha 75, ambazo zinaweza kuamriwa kwa sababu ya kutofuata maagizo ya Sura hii; (c) kusaidia katika utekelezaji wa Sura hii pakiwa na marekebisho yanayofaa kwa maafisa wa umma; na (d) kuunda masharti mengine yoyote katika kuhakikisha udumishaji wa kanuni za uongozi na uadilifu ambayo yametajwa katika Sura hii, na utekelezaji wa masharti ya Sura hii.

(1) Seneti inawakilisha kaunti na inatumika kulinda maslahi ya kaunti na serikali zake;

(2) Seneti inashiriki katika jukumu la Bunge la uundaji wa sheria kwa kuamua, kujadiliana, kuidhinisha miswada inayohusu kaunti kama ilivyo katika Kifungu cha 109 hadi 113.

(3) Seneti ndio huamua ugavi wa mapato ya kitaifa miongoni mwa kaunti kama ilivyo katika Kifungu cha 217, na kutekeleza usimamizi jumla wa mapato ya kitaifa iliyotengewa kwa serikali za kaunti.

(1) Bunge litatumia mamlaka yake ya kutunga sheria kupitia kwa Miswada itakayopitishwa Bungeni na kutiwa saini na Rais.

(2) Mswada wowote unaweza kutoka kwa Baraza la Kitaifa;

(5) Mswada unaweza kuwasilishwa na mwanachama wowote wa kamati ya Bunge husika, lakini Mswada wa Fedha unaweza kuwasilishwa tu kwa Baraza la Kitaifa kwa mujibu wa Kifungu cha 114.

(1) Katika Katiba hii, ‘Mswada unaohusu serikali ya kaunti unamaanisha’- (a) mswada ulio na masharti yanayoathiri majukumu na mamlaka ya serikali za kaunti zilizotajwa katika Mpangilio wa Nne; na (b) Mswada unaohusiana na uchaguzi wa mwanachama wa bunge la kaunti au serikali za kaunti. (c ) mswada uliotajwa katika Sura ya Kumi na mbili unaoathiri fedha za serikali za kaunti.

(3) Kabla ya mojawapo ya vitengo vya Bunge kutathmini mswada, Maspika wa Baraza la Kitaifa na Seneti kwa pamoja wataamua suala lolote kuhusu kama Mswada huo unahusu kaunti na iwapo ni hivyo, kama ni mswada maalumu au wa kawaida.

(2) Baraza la Kitaifa linaweza kurekebisha au kupiga marufuku mswada maalum uliopitishwa na Seneti kwa uamuzi tu ulioungwa mkono na angalau thuluthi mbili ya wabunge.

(1) Iwapo Bunge moja linapitisha mswada wa kawaida kuhusu kaunti, na Bunge la pili- (a) likaukataa Mswada huo, basi utapelekwa kwa kamati ya upatanisho chini ya Kifungu cha 113; au (b) linapitisha Mswada uliorekebishwa, utarejeshwa kwa lile Bunge ulikotoka mwanzoni, ili kutathminiwa tena.

(1) Iwapo Mswada utapelekwa kwa kamati ya upatanishi chini ya Kifungu cha 112, Maspika wa Mabunge yote mawili watateua kamati ya upatanishi itakayohusisha idadi sawa ya wanachama wa Mabunge yote mawili ili kujaribu kutengeneza toleo jingine la Mswada litakalokubalika na Mabunge yote mawili.

(4) Iwapo kamati ya upatanishi itakosa kuafikiana kuhusu toleo hilo la Mswada kwa kipindi cha muda wa siku thelathini, au iwapo toleo hilo lililopendekezwa na kamati litakataliwa na na mojawapo ya Mabunge, basi Mswada huo utakuwa umeshindwa.

(3) Seneti inapopiga kura kuhusu suala ambalo haliathiri kaunti, kila Seneta atakuwa na kura moja.

(4) Isipokuwa iwe vinginevyo, kama inavyoagizwa na Katiba hii, kwa suala lolote katika Seneti linaloathiri kaunti- (a) kila ujumbe wa kaunti utakuwa na kura moja itakayopigwa na kiongozi wa ujumbe wa kaunti kwa niaba ya kaunti au, endapo hakuna kiongozi wa ujumbe huo, basi ipigwe na mwanachama mmoja wa ujumbe huo aliyeteuliwa na kiongozi wa ujumbe huo. (b) mtu ambaye anapiga kura kwa niaba ya ujumbe ataamua iwapo apige kura kwa kuunga mkono au kinyume cha suala hilo, baada ya kushauriana na wajumbe; au (c) suala hilo litaendelezwa iwapo litaungwa mkono na wajumbe walio wengi.

(1) Kutabuniwa Mahakama ya Juu itakayojumuisha – (a) Jaji Mkuu, ambaye atakuwa rais wa mahakama hiyo; (b) Naibu Jaji Mkuu, ambaye – (i) atakuwa naibu wa Jaji Mkuu; na (ii) atakuwa Naibu wa rais wa mahakama hiyo; na (c) majaji wengine watano.

(a) itakuwa na mamlaka ya kipekee ya kusikiliza na kuamua kesi zinazohusu kura za afisi ya Rais zinazotokana na Kifungu cha 140; na

(7) Mahakama nyingine zote, isipokuwa Mahakama ya Juu, zitafuata maamuzi ya Mahakama ya Juu.

Malengo ya Serikali ya ugatuzi ni- (a) kuhakikisha kuwa kuna mamlaka ya kidemokrasia na uwajibikiaji wa Serikali ; (b) kuhimiza umoja wa kitaifa kwa kutambua uanuwai wa jamii mbalimbali; (c) kuwapa watu katika kila ngazi mamlaka ya kujitawala na kushiriki katika matumizi ya mamlaka ya Serikali katika kufanya maamuzi ya mambo yanyowaathiri; (d) kutambua haki za jamii zote katika kusimamia masuala ya jamii zao na kujiendeleza zaidi; (e) kulinda na kuhamasisha maslahi na haki za jamii za watu walio wachache na zile za watu waliotengwa; (f) kustawisha miradi ya kijamii na kiuchumi na utoaji wa huduma za karibu na zilizo rahisi ili kumfikia kila mtu nchini Kenya; (g) kuhakikisha kuna ugavi sawa wa rasilmali zote za kijamii na za kitaifa kote nchini. (h) kufanikisha ugatuzi wa mamlaka ya taasisi za Serikali, uendeshaji wake wa shughuli ama huduma kutoka mji mkuu wa Kenya; na (i) kuhakikisha kuna kudhibiti na kugawana mamlaka kwa njia iliyo sawa.

Malengo ya Serikali ya ugatuzi ni- (a) kuhakikisha kuwa kuna mamlaka ya kidemokrasia na uwajibikiaji wa Serikali ; (b) kuhimiza umoja wa kitaifa kwa kutambua uanuwai wa jamii mbalimbali; (c) kuwapa watu katika kila ngazi mamlaka ya kujitawala na kushiriki katika matumizi ya mamlaka ya Serikali katika kufanya maamuzi ya mambo yanyowaathiri; (d) kutambua haki za jamii zote katika kusimamia masuala ya jamii zao na kujiendeleza zaidi; (e) kulinda na kuhamasisha maslahi na haki za jamii za watu walio wachache na zile za watu waliotengwa; (f) kustawisha miradi ya kijamii na kiuchumi na utoaji wa huduma za karibu na zilizo rahisi ili kumfikia kila mtu nchini Kenya; (g) kuhakikisha kuna ugavi sawa wa rasilmali zote za kijamii na za kitaifa kote nchini. (h) kufanikisha ugatuzi wa mamlaka ya taasisi za Serikali, uendeshaji wake wa shughuli ama huduma kutoka mji mkuu wa Kenya; na (i) kuhakikisha kuna kudhibiti na kugawana mamlaka kwa njia iliyo sawa.

Malengo ya Serikali ya ugatuzi ni- (a) kuhakikisha kuwa kuna mamlaka ya kidemokrasia na uwajibikiaji wa Serikali ; (b) kuhimiza umoja wa kitaifa kwa kutambua uanuwai wa jamii mbalimbali; (c) kuwapa watu katika kila ngazi mamlaka ya kujitawala na kushiriki katika matumizi ya mamlaka ya Serikali katika kufanya maamuzi ya mambo yanyowaathiri; (d) kutambua haki za jamii zote katika kusimamia masuala ya jamii zao na kujiendeleza zaidi; (e) kulinda na kuhamasisha maslahi na haki za jamii za watu walio wachache na zile za watu waliotengwa; (f) kustawisha miradi ya kijamii na kiuchumi na utoaji wa huduma za karibu na zilizo rahisi ili kumfikia kila mtu nchini Kenya; (g) kuhakikisha kuna ugavi sawa wa rasilmali zote za kijamii na za kitaifa kote nchini. (h) kufanikisha ugatuzi wa mamlaka ya taasisi za Serikali, uendeshaji wake wa shughuli ama huduma kutoka mji mkuu wa Kenya; na (i) kuhakikisha kuna kudhibiti na kugawana mamlaka kwa njia iliyo sawa.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

Serikali za kaunti zilizobuniwa chini ya Katiba hii zitazingatia kanuni zifuatazo- (a) Serikali za kaunti zitazingatia misingi ya kidemokrasia na utengano wa mamlaka. (b) Serikali za kaunti sharti ziwe na njia za kuaminika za kuzalisha mapato ili kuziwezesha kuendesha shughuli zao na kutoa huduma kwa njia bora; na (c) isiyo zaidi ya theluthi mbili ya wanachama wawakilishi wa taasisi za umma katika Serikali za kaunti watakuwa wa jinsia moja.

(1) Kila kaunti itakuwa na Serikali yake itakayokuwa na bunge na Baraza la Kaunti.

(2) Kila Serikali ya kaunti itagatua shughuli zake na utoaji wa huduma ili kuhakikisha kwamba imepata ufanisi wa kutekeleza majukumu yake kadiri iwezekanavyo.

(1) Baraza la kaunti lina wanachama wafuatao- (a) wanachama waliochaguliwa na wapiga kura waliosajiliwa katika wadi, kila wadi ikijumuisha eneo moja la uwakilishi siku ile ya kupiga kura ya uchaguzi mkuu wa kuwachagua wabunge, itakayokuwa Jumanne ya pili ya mwezi Agosti baada ya kila miaka mitano (b) idadi ya wabunge maalum ili kuhakikisha kuwa hakuna zaidi ya wabunge thuluthi mbili wa jinsia moja katika bunge hilo. (c) idadi ya wanachama kutoka katika makundi yaliyotengwa, wakiwemo watu walemavu, jamii za watu wachache na vijana, kama inavyopendekezwa katika Sheria ya Bunge; na (d) spika, asiye mwanachama rasmi.

(4) Baraza la kaunti huchaguliwa kwa kipindi cha miaka mitano.

(1) Kila baraza la kaunti litakuwa na spika aliyechaguliwa na baraza la kaunti kutoka kwa watu wasio wanachama wa baraza hilo.

(2) Kinara wa kikao cha baraza la kaunti atakuwa- (a) spika wa baraza hilo; au (b) wakati spika hayupo, mwanachama mmoja aliyeteuliwa na baraza hilo.

(1) Mamlaka kuu ya kaunti yamepewa, na yatatekelezwa, na kamati za mamlaka kuu za Kaunti.

(2) Kamati ya mamlaka kuu ya Kaunti inajumuisha- (a) gavana wa kaunti na naibu wake; na (b) wanachama walioteuliwa na gavana wa kaunti, kwa idhini ya baraza, kutoka kwa watu wasio wanachama wa baraza.

(5) Gavana wa kaunti asipokuwepo, naibu wake ana mamlaka ya kutosha ya kuendesha shughuli zote na majukumu ya gavana wa kaunti.

(1) Gavana wa kaunti atachaguliwa moja kwa moja na wapiga kura waliosajiliwa katika kaunti hiyo, siku ile ya uchaguzi mkuu wa wabunge, itakayokuwa Jumanne ya pili ya mwezi Agosti, baada ya kila miaka mitano.

(5) Kila mgombea kiti cha gavana wa kaunti atamteua mtu mmoja ambaye amehitimu kuchaguliwa kama gavana wa kaunti kuwa mgombea kiti cha naibu gavana.

(7) Kwa mujibu wa ibara ya (7), mtu ambaye hajaingia afisi ya gavana wa kaunti atachukuliwa kuwa amehudumu kwa kipindi kizima, kwa mujibu wa kifungu cha 182 (3) (b).

(1) Gavana wa kaunti anaweza kuondolewa kutoka afisini katika msingi wowote kati ya misingi ifuatayo- (a) ukiukaji wa katiba hii au sheria yoyote uliokithiri ; (b) ikiwa pana sababu ya kutosha kuamini kuwa gavana huyo wa kaunti amefanya uhalifu chini ya sheria ya taifa au kimataifa; (c) kutumia mamlaka ya afisi vibaya au utovu wa nidhamu uliokithiri; (d) kukosa uwezo wa kimwili au kiakili kutekeleza majukumu ya afisi ya gavana.

(2) Bunge litatunga sheria ya kutoa kanuni za kufuatwa kumuondoa gavana afisini kwa msingi wowote uliotajwa katika ibara ya (1).

(1) Afisi ya gavana wa kaunti itaachwa wazi iwapo anayeshikilia afisi hiyo- atafariki; atajiuzulu kwa kumwandikia spika wa baraza la kaunti; hafai kwa mujibu wa kifungu cha 180 (2); atapokea kifungo kwa kosa ambalo adhabu yake ni kufungwa gerezani kwa miezi isiyopungua kumi na miwili; ataondolewa afisini kwa mujibu wa katiba hii.,

(2) Iwapo afisi ya gavana wa kaunti itakuwa wazi, naibu gavana atatekeleza majukumu ya gavana kwa kipindi kilichosalia cha gavana kuhudumu.

(1) Kamati kuu ya kaunti ina majukumu yafuatayo: (a) utekelezaji wa sheria za bunge la kaunti; (b) utekelezaji, katika kaunti , sheria za taifa inavyohitajika kisheria; (c) kusimamia shughuli za utawala wa kaunti na idara zake; na (d) kutekeleza majukumu mengine yoyote kwa mujibu wa Katiba hii na sheria ya nchi.

(c) kusimamia shughuli za utawala wa kaunti na idara zake; na

(3) kamati kuu ya kaunti itatoa ripoti kamili za mara kwa mara kwa baraza la kaunti kuhusu masuala yaliyo chini ya udhibiti wa kamati hiyo.

(1) Sheria ya Kitaifa itaidhinisha utawala na usimamizi wa maeneo ya mijini na majiji na hususan ita- (a) buni vigezo vya kuainisha maeneo kama miji na majiji; (b) buni kanuni za utawala na usimamizi wa maeneo ya mijini na majiji; na (c) ruhusu ushiriki wa umma katika utawala wa maeneo ya mijini na majiji.

(c) ruhusu ushiriki wa umma katika utawala wa maeneo ya mijini na majiji.

(1) Mamlaka ya kutunga sheria ya kaunti yamepatiwa na yatatekelezwa na baraza la kaunti.

(2) Baraza la kaunti, linaweza kutunga sheria zozote muhimu, zinazoshughulikia masuala yanayohusiana na, ufanikishaji wa mamlaka na majukumu yake, na utekelezaji wa mamlaka ya serikali ya kaunti kwa mujibu wa Mpangilio wa nne.

(3) Baraza la kaunti, likizingatia kanuni ya kugawana mamlaka, lina uwezo wa kusimamia kamati ya mamlaka kuu ya kaunti na idara nyingine za mamlaka katika kaunti.

(1 ) Isipokuwa kama ilivyotajwa katika Katiba hii, mamlaka na majukumu ya Serikali ya taifa na zile za kaunti, mtawalia,ni kama yalivyoelezwa katika Mpangilio wa Nne (2) Jukumu linalopatikana katika zaidi ya ngazi moja ya Serikali ni jukumu lililo katika eneo zaidi ya moja la utawala la ngazi hizo za Serikali. (3) Jukumu ambalo halijatolewa na Katiba hii au na sheria ya taifa kwa kaunti, ni jukumu ya Serikali ya taifa. (4) Kuwa yakini zaidi, bunge litatunga sheria ya Jamhuri katika suala lolote.

(3) Jukumu ambalo halijatolewa na Katiba hii au na sheria ya taifa kwa kaunti, ni jukumu ya Serikali ya taifa.

(4) Kuwa yakini zaidi, bunge litatunga sheria ya Jamhuri katika suala lolote.

(1) Mamlaka au majukumu ya Serikali katika kiwango kimoja yaweza kuhamishwa hadi kiwango kingine cha Serikali kwa makubaliano kati ya Serikali hizo mbili kama- (a) mamlaka au jukumu hilo litapata uzito zaidi likitekelezwa na Serikali hiyo itakayolichukua; na (b) kuhamishwa kwa mamlaka au majukumu kunaafikiana na sheria ambazo zinafungamana na utekelezaji wake.

(a) mipango itafanywa ili kuhakikisha kwamba gharama za utekelezaji wa mamlaka au shughuli hiyo iliyohamishwa imefanikishwa; na

(b) uwajibikaji wa kikatiba kwa shughuli au mamlaka utahifadhiwa na serikali iliyopangiwa kulingana na Mpangilio wa Nne.

(1) Mipaka ya kaunti inaweza kubadilishwa kwa pendekezo tu- (a) lililopendekezwa na Tume huru iliyobuniwa na bunge kwa lengo hilo; na (b) iliyoidhinishwa na- (i) Baraza la Kitaifa likiungwa mkono na wabunge wasiopungua thuluthi mbili wa bunge hilo; na (b) seneti ikiungwa mkono na angalau wawakilishi wa kaunti wasiopungua thuluthi mbili ya ujumbe wa kaunti.

(2) Mipaka ya kaunti inaweza kubadilishwa kwa kuzingatia- (a) wingi wa watu na uongezekaji wao; (b) miundomsingi na uhalisia wao; (c) mshikamano wa kihistoria na misingi ya kitamaduni; (d) gharama za usimamizi; (e) maoni ya jamii zilizoathirika; (f) malengo ya ugatuzi wa Serikali; na (g) sifa za kijiografia.

(1) Serikali katika viwango vyovyote- (a) itaendesha na kutumia mamlaka yake ikiheshimu utekelezaji na heshima za taasisi nyinginezo za viwango vingine za Serikali na kuheshimu hadhi ya kikatiba na taasisi za serikali katika viwango vingine, na kwa serikali ya kaunti, katika kiwango cha kaunti; (b) kusaidia, kushirikiana na kushauriana na Serikali katika viwango vyote vifaavyo, kutekeleza sheria katika viwango vyote vya Serikali; na (c) kushauriana na Serikali katika ngazi tofauti tofauti kwa minajili ya kubadilishana mawazo, kusimamia sera na utawala, huku uwezo ukikuzwa.

(3) Katika kutofautiana kokote kule kwa Serikali, Serikali inayohusika itafanya kila jitihada kutatua mzozo huo ikizingatia taratibu za kisheria kama zilivyo katika sheria ya taifa.

(1) Bunge litatunga sheria ili kuhakikisha kwamba serikali za kaunti zimepokea usaidizi wa kutosha kuziwezesha kutekeleza majukumu yao.

(3) Bunge litatunga sheria itakayoruhusu serikali ya kitaifa kuingilia serikali ya kaunti iwapo- (a) imeshindwa kutekeleza majukumu yake; au (b) haiendeshi mfumo wa usimamizi wa fedha unaoambatana na matakwa ya sheria ya kitaifa.

(c) itahitaji serikali ya kitaifa, wakati inaingilia kati, ichukue hatua ambazo zitaisaidia serikali ya kaunti kurejelea kikamilifu utekelezaji wa majukumu yake; na

(2) Sheria ya kitaifa itakuwa na mamlaka juu ya ile sheria ya kaunti iwapo- (a) sheria za kitaifa zitatumika kwa usawa katika Kenya nzima na masharti mengine yaliyomo katika ibara ya (3) yametoshelezwa; au (b) sheria za kitaifa zinalenga kudhibiti maamuzi yasiyo ya busara ya kaunti ambayo- (i) yanaweza kuwa na athari mbaya kiuchumi, kiafya ama maslahi ya usalama wa Kenya au kaunti nyingine; au (ii) zitazuia utekelezaji wa sera za uchumi wa kitaifa.

(4) Sheria za kaunti huwa na mamlaka juu ya sheria za taifa kama mahitaji yoyote yanayorejelewa katika ibara ya (2) hayahusiki.

(5) Katika kushughulikia mzozo unaohusu sheria za viwango tofauti za serikali, mahakama yatapendelea ufasiri wa sheria ambao utazuia mzozo kuliko ufasiri ambao utaleta mzozo.

(1) Rais anaweza kusimamisha serikali ya kaunti kwa muda- (a) wakati wa dharura inayotokana na mizozo ya ndani au vita; au (b) wakati wa hali za kipekee zinazohitaji kuchukuliwa kwa hatua kama hiyo.

(2) Serikali ya kaunti haitasimamishwa kwa muda kulingana na ibara ya (1) (b) hadi tume huru ifanye uchunguzi wa mashtaka yaliyowasilishwa dhidi yake, Rais wa taifa aridhike kwamba mashtaka ni ya haki na seneti imeyaidhinisha.

(5) kusimamishwa kwa muda katika kifungu hiki hakuwezi kuwa kwa zaidi ya siku tisini.

(1) Labda azuiwe na ibara ya (2), mtu atahitimu kugombea uanachama katika baraza la kaunti kama- (a) amesajiliwa kama mpiga kura; (b) anatimiza mahitaji yote ya kielimu, tabia nzuri na maadili mema kama inavyotakikana kwa mujibu wa Katiba au Sheria ya Bunge; na (c) ama- (i) ameteuliwa na chama cha kisiasa; au (ii) ni mgombeaji wa kujitegemea aliyeungwa mkono na watu mia tano waliosajiliwa kama wapiga kura katika wadi husika.

(2) Mtu hataruhusiwa kugombea kiti katika baraza la kaunti iwapo mtu huyo- (a) ana cheo Serikalini au afisi ya umma, mbali na hiyo ya baraza la kaunti anayowania kiti; (b) amekuwa na cheo katika Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka, wakati wowote ule katika miaka mitano iliyotangulia tarehe ya uchaguzi. (c) hajakuwa raia wa Kenya kwa miaka isiyopungua kumi iliyotangulia tarehe ya uchaguzi; (d) hana akili timamu; (e) ni mufilisi; (f) anatumikia kifungo gerezani cha miezi sita au zaidi; au (g) amepatikana, kulingana na sheria yoyote, kwamba ametumia vibaya afisi ya umma ama kwa njia yoyote ile kukiuka kanuni za Sura ya sita.

(1) Afisi ya mbunge wa baraza unge la kaunti huwa wazi kutokana na- (a) iwapo mbunge atafariki; (b) kama mbunge atakosa vikao vinane vya bunge bila idhini iliyoandikwa kwa spika wa bunge, na hawezi kutoa sababu za kutosha za kutohudhuria vikao hivyo; (c) kama mtu huyo ataondolewa afisini kwa mujibu wa Katiba hii au kwa mujibu wa sheria ya kifungu cha 80. (d) mbunge akijiuzulu kwa kumwandikia spika wa bunge; (e) iwapo baada ya kuchaguliwa kuwa mbunge- (i) kama mwanachama wa chama cha kisiasa atajiuzulu, ama ikichukuliwa amejiuzulu kutoka kwa chama kwa mujibu wa sheria inayotajwa katika Ibara ya (2); au (ii) baada ya kuchaguliwa bungeni kama mgombea huru, anajiunga na chama cha kisiasa (f) kukamilika kwa kipindi cha bunge; au (g) kama mwanachama ataondolewa afisini kwa misingi ya uchaguzi ilivyowekwa katika Kifungu cha 193 (2).

(i) kama mwanachama wa chama cha kisiasa atajiuzulu, ama ikichukuliwa amejiuzulu kutoka kwa chama kwa mujibu wa sheria inayotajwa katika Ibara ya (2); au

(1) Baraza la kaunti ama kamati yake yoyote, lina uwezo wa kumwita mtu yeyote mbele yake ili kutoa ushahidi au habari zinazotakikana.

(2) Kwa sababu ya ibara ya (1), baraza lina mamlaka sawa na Mahakama kuu ya: (a) kuhimiza mashahidi kuhudhuria na kuwahoji baada ya kula kiapo, kukiri au hali nyingine; (b) kuwalazimisha mashahidi kuwasilisha nyaraka muhimu; (c) kutafuta idhini ya kuwahoji mashahidi ng’ambo.

(a) litaendesha shughuli zake kwa uwazi, na kufanya vikao vyake na vile vya kamati zake mbele ya umma; na

(b) kuhimiza watu kushiriki katika kutunga sheria na katikacshughuli nyingine za baraza na kamati zake.

(2) Baraza la kaunti halitawaacha nje watu, au vyombo vya habari, katika kikao chochote ila katika hali ambapo spika wa bunge ametoa uamuzi na sababu za kutosha za kufanya hivyo.

(1) Wanachama wa baraza lolote la kaunti au wa kamati ya mamlaka kuu ya kaunti, wasiwe zaidi ya thuluthi mbili katika jinsia moja.

(a) kuhahakikisha kwamba tofauti za kijamii na za kitamaduni katika nchi zinaangaziwa kwenye mabaraza na kamati za mamlaka kuu za kaunti ; na

Wakati uchaguzi unapoendelea ili kuunda bunge la kaunti kwa mujibu wa Sura hii, kamati kuu ya kaunti, ilivyoundwa mwisho bado inakuwa na umilisi na uwezo wa kuendesha shughuli za usimamizi hadi pale kamati kuu itakapoundwa upya baada ya uchaguzi.

(1) Sheria za kaunti hazitaanza kutekelezwa hadi zitangazwe katika Gazeti Rasmi la Serikali.

(1) Bunge litatunga sheria katika masuala yote muhimu au ya lazima kuidhinisha utekelazaji wa Sura hii.

(a) usimamizi wa mji mkuu, majiji mengine na miji mingine;

(1) Mapato yanayozalishwa katika kiwango cha kitaifa yatagawanywa sawa kwa serikali ya kitaifa na serikali za kaunti;

(2) Serikali za kaunti zinaweza kupewa mgao wa ziada kutoka kwa sehemu ya mapato ya serikali ya kitaifa, kwa masharti au bila masharti.

(1) Vigezo vifuatavyo vitatumiwa kutoa uamuzi kuhusu mgao sawa uliotajwa katika kifungu cha 202 na katika sheria zote za kitaifa kuhusu serikali za kaunti kama zilivyotungwa kwa mujibu wa masharti ya sura hii – (a) masilahi ya kitaifa; (b) kifungu kingine ambacho kinahitajika kwa mujibu wa deni la umma na mahitaji mengine ya kitaifa; (c) mahitaji ya serikali ya kitaifa yatakayoamuliwa kwa misingi ya kigezo cha kutopendelea; (d) haja ya kuhakikisha kuwa serikali za kaunti zina uwezo wa kutekeleza majukumu zilizopewa; (e) uwezo wa kifedha na ufanisi wa serikali za kaunti; (f) maendeleo na mahitaji mengine ya serikali za kaunti; (g) tofauti za kiuchumi miongoni na kati ya kaunti na sababu ya kutatua matatizo hayo; (h) haja ya kuchukua hatua kwa mujibu wa maeneo na makundi yaliyotengwa; (i) haja ya kuboresha uchumi kwenye kila kaunti na kutoa motisha kwa kila kaunti kuboresha uwezo wake wa kuzalisha mapato; (j) kutamani mgao wa mapato ulio thabiti na unaoweza kutabirika; na (k) haja ya wepesi katika kukabiliana na majanga na mahitaji mengine ya muda katika misingi ya kigezo cha kutopendelea.

(2) Kwa kila mwaka wa fedha, mgao unaolingana wa mapato yanayozalishwa na taifa ambayo yatagawiwa serikali za kaunti hayatapungua asilimia kumi na tano ya mapato yote ambayo serikali ya kitaifa inayozalisha.

(1) Wakati mswada ambao unahusisha ugavi wa mapato, au suala lolote la kifedha linalohusu serikali za kaunti utakapochapishwa, Tume ya ugavi wa Mapato itachunguza mahitaji yake na kutoa mapendekezo kwa Baraza la Kitaifa na Seneti.

(2) Mapendekezo yoyote ya Tume hii yatawasiliswa Bungeni, na kila bunge litachunguza mapendekezo hayo kabla ya kupiga kura.

(1) Hazina ya Mapato ya kila serikali ya Kaunti imeundwa. Hazina hii italipwa pesa zote zilizozalishwa au kupokelewa na, au kwa niaba ya serikali ya kaunti, isipokuwa fedha ambazo kwa sababu maalum zimetengwa na Sheria ya Bunge.

(2) Fedha zinaweza kutolewa kutoka kwa Hazina ya Mapato ya serikali ya Kaunti kwa ajili :- (a) Kama malipo dhidi ya Hazina ya Mapato ambayo yamekubaliwa na Sheria ya Bunge au sheria za serikali hiyo ya kaunti; au (b) kama ilivyoidhinishwa na sheria ya matumizi ya fedha katika serikali hiyo ya kaunti.

(3) Fedha hazitatolewa kwa Hazina ya Mapato mpaka Msimamizi wa Bajeti atakapoidhinisha.

Serikali ya kaunti inaweza kukopa iwapo:- (a) Serikali ya kitaifa itadhamini mkopo huo; na (b) baraza la serikali hiyo ya kaunti limeidhinisha.

(1) Jukumu kuu la Tume ya Ugavi wa Mapato ni kutoa mapendekezo kuhusu ugavi unaozingatia usawa wa mapato yanayozalishwa na serikali ya kitaifa – (a) kati ya serikali ya kitaifa na serikali za kaunti; na (b) miongoni mwa serikali za kaunti.

(2) Tume hii pia itatoa mapendekezo kuhusu ufadhili wa serikali za kaunti na usimamizi wa fedha katika serikali hizi; kwa mujibu wa Katiba hii na sheria za kitaifa.

(4) Tume itaamua, kuchapisha na kuchunguza kila mara sera ambayo itatoa kigezo cha kutambua maeneo yaliyotengwa katika kifungu cha 204 (2).

(1) Mara moja baada ya kila miaka mitano, Baraza la Seneti litatoa mapendekezo kuhusu misingi ya kutumiwa katika ugavi wa mapato ya kitaifa yanayogawiwa kila serikali ya kaunti kila mwaka.

(2) Katika kutoa mapendekezo ya vigezo vya kutumiwa kugawa mapato yaliyotajwa katika ibara ya (1),Seneti:- (a) itatilia maanani kigezo katika kifungu cha 203 (1); (b) itaitisha na kuzingatia mapendekezo ya Tume ya Ugavi wa Mapato; (c) itawashauri Magavana wa serikali za kaunti, Waziri anayesimamia fedha na asasi nyingine yoyote ya serikali ya kaunti; na (d) itawaalika watu, ikiwa ni pamoja na makundi ya wataalamu, kutoa mapendekezo yao.

(1) Kipindi kisichopungua miezi miwili baada ya kukamilika kwa mwaka wa kifedha, bungeni kutawasilishwa – (a) mswada wa kugawa mapato, ambao utagawa mapato yaliyozalishwa na serikali ya kitaifa kwa serikali za kaunti kwa mujibu wa Katiba hii; na (b) mswada wa kutenga mapato kwa serikali za kaunti, ambao utazigawia serikali za kaunti na mapato yaliyotengwa kwa serikali za kaunti katika misingi ya pendekezo lililoamuliwa chini ya kifungu cha 217.

(2) Kila mswada unaohitajika na ibara ya (2) utaambatanishwa na memoranda itakayoweka wazi – (a) maelezo ya mgao wa mapato kama ilivyopendekezwa na mswada; (b) utathmini wa mswada katika misingi ya kigezo kilichotajwa kwenye Kifungu cha 203 (1); na (c) mukhtasari wa tofauti zozote muhimu kutoka kwa mapendekezo ya Tume, na maelezo kwa kila tofauti iliyopo.

Mgao wa mapato yaliyozalishwa na serikali ya kitaifa nchini utahamishwa kwa kaunti bila kucheleweshwa pasipo sababu na bila kupunguzwa, isipokuwa wakati uhamishaji huu umesimamishwa chini ya Kifungu cha 225.

Katika misingi ya mswada wa mgao wa mapato uliopitishwa na Bunge chini ya kifungu cha 218, kila serikali ya kaunti itaandaa na kutumia bajeti yake ya mwaka wa matumizi ya fedha, jinsi ulivyoandikwa katika misingi na utaratibu uliowekwa na sheria ya Bunge.

(1) Sheria ya Bunge itaidhinisha kuanzishwa, na kuipa majukumu Hazina ya Kitaifa.

(2) Bunge litapitisha sheria itakayohakikisha usimamizi wa matumizi na uwajibikaji katika serikali zote na kuweka mikakati ya kuhakikisha kwamba zimetekelezwa.

(3) Sheria inayotajwa katika ibara ya (2) inaweza kuamuru waziri anayehusika na fedha kusimamisha uhamishaji wa fedha kwa kitengo fulani cha serikali au shirika lolote la serikali – (a) iwapo tu kuna ukiukaji uliokithiri mipaka au ukiukaji wa kila mara wa hatua zilizowekwa na sheria; na (b) kulingana na masharti ya ibara ya (4) na (7).

(1) Maadili na Kanuni za Umma huhusisha– (a) viwango vya juu vya maadili ya kitaaluma; (b) matumizi bora ya rasilmali; (c) utoaji wa haraka wa huduma za umma usio na upendeleo na unaozingatia usawa na haki; (d) ushirikishwaji wa watu katika utaratibu wa kuunda Sera; (e) uwajibikaji katika shughuli za kiusimamizi; (f) uwazi na utoaji wa habari sahihi kwa umma bila kuchelewa; (g) kwa kuzingatia ibara za (h) na (i), ustahili na ujuzi wa mtu ndio msingi wa kuteuliwa au kupandishwa cheo; (h) uwakilishi wa jamii mbalimbali za Kenya; na (i) kutoa nafasi sawa na za kutosha za kazi, katika kuteua, kutoa mafunzo na kupandishwa vyeo katika ngazi zote za huduma za umma, kwa- (i) wanaume na wanawake; (ii) watu wa jamii zote; na (iii) watu wenye ulemavu.

(c) utoaji wa haraka wa huduma za umma usio na upendeleo na unaozingatia usawa na haki;

(g) kwa kuzingatia ibara za (h) na (i), ustahili na ujuzi wa mtu ndio msingi wa kuteuliwa au kupandishwa cheo;

(2) Tume ya Huduma za Umma inahusisha mwenyekiti, naibu wa mwenyekiti na wanachama wengine saba walioteuliwa na Rais na kuidhinishwa na Baraza Kuu la Kitaifa.

(3) Kwa mujibu wa ibara ya (4), mtu hastahili kuteuliwa kama mwanachama wa Tume hii iwapo mtu huyo- (a) kwa kipindi cha miaka mitano iliyotangulia alikuwa na afisi au amewania kiti katika uchaguzi kama- (i) mwanachama wa bunge au wa baraza la kaunti; au (ii) mwanachama katika bodi ya uongozi ya chama cha kisiasa; au (b) ana wadhifa katika afisi yoyote ya serikali; (c) anagombea kiti, au kwa wakati wowote amewahi kugombea kiti cha ubunge au katika baraza la kaunti; au (d) anashikilia, au kwa wakati wowote ule, amewahi kushikilia kiti cha afisi ya shirika la kisiasa linalofadhili au kuunga mkono mgombeaji wa ubunge au wa baraza la kaunti.

(a) kwa mujibu wa Katiba hii na sheria-

(b) itadumisha nidhamu na kuwaondoa kazini maafisa walio katika afisi hizo au wanaozishikilia kwa muda;

(c) itakuza maadili na kanuni zilizotajwa katika Vifungu vya 10 na 232 kote katika utoaji wa huduma za umma;

(1) Chini ya utaratibu uliosawazishwa na kanuni zilizoidhinishwa na Sheria ya Bunge, serikali ya kaunti ina wajibu wa- (a) kuunda na kuvunja afisi katika huduma za umma; (b) kuteua watu kuhudumu au kushikilia kwa muda afisi katika huduma za umma, kuidhinisha uteuzi ; na (c) kudumisha nidhamu pamoja na kuwaachisha kazi watu wanaohudumu katika ofisi hizo au wanaozishikilia kwa muda.

(2) Ibara ya (1) haitazingatiwa katika afisi yoyote au wadhifa wowote unaohusu Tume ya Kuwaajiri Walimu.

afisa wa umma hataweza– (a) kuonewa au kubaguliwa kwa kutekeleza majukumu ya kiafisi kwa mujibu wa Katiba hii au sheria nyingine yoyote ; au (b) kufutwa, kuondolewa afisini au kushushwa cheo au kuadhibiwa bila kufuata utaratibu wa sheria.

afisa wa umma hataweza– (a) kuonewa au kubaguliwa kwa kutekeleza majukumu ya kiafisi kwa mujibu wa Katiba hii au sheria nyingine yoyote ; au (b) kufutwa, kuondolewa afisini au kushushwa cheo au kuadhibiwa bila kufuata utaratibu wa sheria.

Isipokuwa pale ambapo muktadha unahitaji vinginevyo, katika Katiba hii– “mtu mzima” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka kumi na minane; “kitendo sawazishi” huhusisha hatua yoyote inayolenga kuondolea mbali ukosefu wa usawa au kumnyima mtu au kuingilia uhuru wake wa kimsingi; “mtoto” inamaanisha mtu ambaye hajatimiza umri wa miaka kumi na minane; “kukiuka” inahusisha kukosa kufanya inavyostahili; “sheria ya kaunti” inamaanisha sheria iliyotungwa na serikali ya kaunti au chini ya mamlaka yaliyopewa baraza la kaunti; “ulemavu” inahusisha ulemavu wowote wa kimwili, kihisia, kiakili, kisaikolojia au ulemavu wa aina nyingine, hali au ugonjwa ambao, au unaochukuliwa na sekta mahususi za kijamii kuwa na athari za muda mrefu kwa mtu kuweza kutekeleza majukumu yake ya kawaida ya kila siku; “stakabadhi” inahusisha- (a) chapisho lolote au suala lolote lililoandikwa, kuelezwa au kuandikwa juu ya kitu kwa kutumia herufi, michoro au alama au zaidi ya mojawapo ya njia hizo ambayo inadhamiriwa kutumiwa au inaweza kutumiwa kwa ajili ya kurekodi suala hilo; na (b) majalada ya kielektroniki; “tarehe ya kutekelezwa” inamaanisha tarehe ambayo Katiba hii ilianza kutumika; “ kushindwa” inahusisha kukataa; “mwaka wa fedha” inamaanisha kipindi cha miezi kumi na miwili kinachomalizika katika siku ya thelathini ya mwezi wa Juni au siku nyingine iliyoelezwa na sheria ya kitaifa, lakini mwaka wa mwanzo wa fedha wa asasi yoyote ni kipindi cha wakati tangu ilipoanza mpaka mara tu kufikia siku ya thelathini ya Juni, au siku yoyote ile itakayoelezwa na sheria ya kitaifa; “Gazeti” inamaanisha Gazeti Rasmi la Serikali linalochapishwa kutokana na kibali cha serikali ya kitaifa, au gazeti jingine linalochapishwa pamoja na Gazeti rasmi la Kenya; “dhamana” inamaanisha ahadi kamili au ahadi yenye masharti, kujitolea kwa serikali ya kitaifa kulipa nusu au kulipa kabisa mkopo wowote wa serikali ya kaunti au wa mtu yeyote; “afisa wa mahakama” inamaanisha msajili, naibu wa msajili, hakimu, Kadhi au afisa msimamizi wa mahakama yaliyoundwa chini ya Kifungu cha 169 (1)(d); “ardhi” inahusisha (a) eneo juu ya ardhi au chini ya mwamba; (b) eneo lolote la maji au chini ya ardhi; (c ) maji ya bahari katika eneo la bahari kwenye mipaka ya nchi na la kiuchumi; (d) maliasili zilizopo juu au chini ya ardhi; na (e) eneo la anga juu ya ardhi; “utungaji sheria” unahusisha- (a) Sheria ya Bunge, au sheria iliyotungwa chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria ya Bunge; au (b) sheria iliyotungwa na baraza la serikali ya kaunti, au chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria kama hiyo; “ mkopo” unajumlisha njia yoyote ya kukopa, kukopesha au malipo ya baadaye ambapo pesa kutoka kwa mfuko wa umma zinaweza kutumiwa, au zinahitaji kutumiwa ili kulipa au kulipia tena; “jamii iliyotengwa” inamaanisha– (a) jamii ambayo kutokana na idadi ndogo ya watu wake, au kwa sababu nyingineyo, imeshindwa kushiriki kikamilifu katika ujumla wa shughuli za maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (b) jamii ya kitamaduni, ambayo kutokana na hamu ya kuhifadhi utamaduni wake wa kipekee na utambulisho wake ili usimezwe, imebakia nje ya ujumla wa maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (c) jamii asilia ambayo imebakia kudumisha maisha na mitindo ya kitamaduni inayojikita kwenye uchumi wa shughuli za usasi na ukusanyaji; au (d) wafugaji au jamii za ufugaji , ikiwa ni – (i) wa kuhamahama; au (ii) jamii zinazoishi mahala pamoja ambazo, kwa sababu ya kutengwa kijiografia, hazijashirikishwa kikamilifu katika shughuli za kijumla za kijamii na kiuchumi za Kenya. “kundi lililotengwa” inamaanisha kundi la watu ambalo, kutokana na sheria au mazoea kabla, wakati wa, au baada ya tarehe ya utekelezaji wa Katiba hii, walikuwa wamebaguliwa katika mojawapo au zaidi ya misingi inayotajwa katika Kifungu cha 27 (4); “ sheria ya kitaifa” inamaanisha sheria ya Bunge, au sheria inayotungwa chini ya mamlaka ya Sheria ya Bunge; “maliasili” inamaanisha vitu au hali za kimaumbile zisizo za kibinadamu ambazo zinaweza kutumiwa tena au zisitumiwe, pamoja na- (a) mwanga wa jua; (b) maji kwenye ardhi na chini ya ardhi; (c) misitu, uanuwai wa kiasili na kinasaba, na (d) miamba, madini, malighafi ya mafuta na vianzo vingine vya kawi; “mzee katika jamii” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka sitini; “mtu” inahusisha kampuni, chama au kundi la watu , liwe la shirika au lisilo la shirika; “chama cha kisiasa” inamaanisha muungano wa watu uliobuniwa kwa madhumuni ambayo yametajwa katika sehemu ya 3 ya sura ya saba; “mali” inahusisha nia au haki ya , au inayotokana na – (a) ardhi au vitu vya kudumu kwenye ardhi, au kustawisha ardhi (b) bidhaa au mali ya kibinafsi; (c) hakimiliki au (d) fedha au vifaa. “afisa wa umma” inamaanisha (a) afisa yeyote wa serikali; au (b) mtu yeyote mbali na afisa wa serikali anayeshikilia afisi ya umma ”afisi ya umma” inamaanisha afisi katika serikali ya kitaifa, serikali ya kaunti au katika huduma za umma, iwapo zawadi na faida za afisi hulipwa kutoka katika Mfuko wa Jumla au moja kwa moja kutoka kwa pesa zinazotolewa na Bunge. “huduma ya umma” inamaanisha watu wote kwa pamoja, mbali na maafisa wa serikali, wanaofanya kazi katika idara ya Serikali; “jamhuri” inamaanisha Jamhuri ya Kenya; “serikali” inapotumiwa kama nomino, ina maana ya mseto wa afisa, idara na asasi zingine zinazounda serikali ya Jamhuri chini ya Katiba hii; “afisi ya serikali” inamaanisha yoyote katika hizi – (a) Rais; (b) Naibu wa Rais; (c) Waziri; (d) Mbunge; (e) Majaji na Mahakimu; (f) Mwanachama wa Tume chini ya Sura ya Kumi na tano; (g) Anayeshikilia wadhifa wa afisi huru chini ya Sura ya Kumi na tano; (h) Mwanachama wa baraza la kaunti, gavana au naibu wa gavana wa kaunti, au mwanachama yeyote wa mamlaka kuu ya kaunti; (i) Mwanasheria Mkuu; (j) Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma; (k) Katibu wa Baraza la Mawaziri; (l) Katibu Mkuu; (m) Mkuu wa Majeshi ya Ulinzi; (n) Kamanda wa huduma ya Majeshi ya Ulinzi ya Kenya; (o) Mkurugenzi-Mkuu wa Huduma za Kitaifa za Upelelezi; (p) Inspekta-Mkuu, na Naibu wa Inspekta-Mkuu, wa Huduma za Polisi za Kitaifa; au (q) afisi ambayo imeundwa na kuchukuliwa kama afisi ya serikali chini ya sheria ya kitaifa; “afisa wa serikali” inamaanisha mtu anayeshikilia afisi ya Kitaifa; “idara ya Serikali” inamaanisha Tume, afisi, shirika au asasi nyingine iliyoundwa chini ya Katiba hii; “Maandishi” inahusisha upigaji chapa, upigaji picha, lithografia, upigaji taipu, breli na njia yoyote nyingine inayowakilisha au kuzalisha maneno kwa njia inayoonekana; na “vijana” inamaanisha ujumla wa watu wote katika Jamhuri ambao – (a) wametimiza umri wa miaka kumi na minane; lakini (b) hawajatimiza umri wa miaka thelathini na mitano.

Isipokuwa pale ambapo muktadha unahitaji vinginevyo, katika Katiba hii– “mtu mzima” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka kumi na minane; “kitendo sawazishi” huhusisha hatua yoyote inayolenga kuondolea mbali ukosefu wa usawa au kumnyima mtu au kuingilia uhuru wake wa kimsingi; “mtoto” inamaanisha mtu ambaye hajatimiza umri wa miaka kumi na minane; “kukiuka” inahusisha kukosa kufanya inavyostahili; “sheria ya kaunti” inamaanisha sheria iliyotungwa na serikali ya kaunti au chini ya mamlaka yaliyopewa baraza la kaunti; “ulemavu” inahusisha ulemavu wowote wa kimwili, kihisia, kiakili, kisaikolojia au ulemavu wa aina nyingine, hali au ugonjwa ambao, au unaochukuliwa na sekta mahususi za kijamii kuwa na athari za muda mrefu kwa mtu kuweza kutekeleza majukumu yake ya kawaida ya kila siku; “stakabadhi” inahusisha- (a) chapisho lolote au suala lolote lililoandikwa, kuelezwa au kuandikwa juu ya kitu kwa kutumia herufi, michoro au alama au zaidi ya mojawapo ya njia hizo ambayo inadhamiriwa kutumiwa au inaweza kutumiwa kwa ajili ya kurekodi suala hilo; na (b) majalada ya kielektroniki; “tarehe ya kutekelezwa” inamaanisha tarehe ambayo Katiba hii ilianza kutumika; “ kushindwa” inahusisha kukataa; “mwaka wa fedha” inamaanisha kipindi cha miezi kumi na miwili kinachomalizika katika siku ya thelathini ya mwezi wa Juni au siku nyingine iliyoelezwa na sheria ya kitaifa, lakini mwaka wa mwanzo wa fedha wa asasi yoyote ni kipindi cha wakati tangu ilipoanza mpaka mara tu kufikia siku ya thelathini ya Juni, au siku yoyote ile itakayoelezwa na sheria ya kitaifa; “Gazeti” inamaanisha Gazeti Rasmi la Serikali linalochapishwa kutokana na kibali cha serikali ya kitaifa, au gazeti jingine linalochapishwa pamoja na Gazeti rasmi la Kenya; “dhamana” inamaanisha ahadi kamili au ahadi yenye masharti, kujitolea kwa serikali ya kitaifa kulipa nusu au kulipa kabisa mkopo wowote wa serikali ya kaunti au wa mtu yeyote; “afisa wa mahakama” inamaanisha msajili, naibu wa msajili, hakimu, Kadhi au afisa msimamizi wa mahakama yaliyoundwa chini ya Kifungu cha 169 (1)(d); “ardhi” inahusisha (a) eneo juu ya ardhi au chini ya mwamba; (b) eneo lolote la maji au chini ya ardhi; (c ) maji ya bahari katika eneo la bahari kwenye mipaka ya nchi na la kiuchumi; (d) maliasili zilizopo juu au chini ya ardhi; na (e) eneo la anga juu ya ardhi; “utungaji sheria” unahusisha- (a) Sheria ya Bunge, au sheria iliyotungwa chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria ya Bunge; au (b) sheria iliyotungwa na baraza la serikali ya kaunti, au chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria kama hiyo; “ mkopo” unajumlisha njia yoyote ya kukopa, kukopesha au malipo ya baadaye ambapo pesa kutoka kwa mfuko wa umma zinaweza kutumiwa, au zinahitaji kutumiwa ili kulipa au kulipia tena; “jamii iliyotengwa” inamaanisha– (a) jamii ambayo kutokana na idadi ndogo ya watu wake, au kwa sababu nyingineyo, imeshindwa kushiriki kikamilifu katika ujumla wa shughuli za maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (b) jamii ya kitamaduni, ambayo kutokana na hamu ya kuhifadhi utamaduni wake wa kipekee na utambulisho wake ili usimezwe, imebakia nje ya ujumla wa maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (c) jamii asilia ambayo imebakia kudumisha maisha na mitindo ya kitamaduni inayojikita kwenye uchumi wa shughuli za usasi na ukusanyaji; au (d) wafugaji au jamii za ufugaji , ikiwa ni – (i) wa kuhamahama; au (ii) jamii zinazoishi mahala pamoja ambazo, kwa sababu ya kutengwa kijiografia, hazijashirikishwa kikamilifu katika shughuli za kijumla za kijamii na kiuchumi za Kenya. “kundi lililotengwa” inamaanisha kundi la watu ambalo, kutokana na sheria au mazoea kabla, wakati wa, au baada ya tarehe ya utekelezaji wa Katiba hii, walikuwa wamebaguliwa katika mojawapo au zaidi ya misingi inayotajwa katika Kifungu cha 27 (4); “ sheria ya kitaifa” inamaanisha sheria ya Bunge, au sheria inayotungwa chini ya mamlaka ya Sheria ya Bunge; “maliasili” inamaanisha vitu au hali za kimaumbile zisizo za kibinadamu ambazo zinaweza kutumiwa tena au zisitumiwe, pamoja na- (a) mwanga wa jua; (b) maji kwenye ardhi na chini ya ardhi; (c) misitu, uanuwai wa kiasili na kinasaba, na (d) miamba, madini, malighafi ya mafuta na vianzo vingine vya kawi; “mzee katika jamii” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka sitini; “mtu” inahusisha kampuni, chama au kundi la watu , liwe la shirika au lisilo la shirika; “chama cha kisiasa” inamaanisha muungano wa watu uliobuniwa kwa madhumuni ambayo yametajwa katika sehemu ya 3 ya sura ya saba; “mali” inahusisha nia au haki ya , au inayotokana na – (a) ardhi au vitu vya kudumu kwenye ardhi, au kustawisha ardhi (b) bidhaa au mali ya kibinafsi; (c) hakimiliki au (d) fedha au vifaa. “afisa wa umma” inamaanisha (a) afisa yeyote wa serikali; au (b) mtu yeyote mbali na afisa wa serikali anayeshikilia afisi ya umma ”afisi ya umma” inamaanisha afisi katika serikali ya kitaifa, serikali ya kaunti au katika huduma za umma, iwapo zawadi na faida za afisi hulipwa kutoka katika Mfuko wa Jumla au moja kwa moja kutoka kwa pesa zinazotolewa na Bunge. “huduma ya umma” inamaanisha watu wote kwa pamoja, mbali na maafisa wa serikali, wanaofanya kazi katika idara ya Serikali; “jamhuri” inamaanisha Jamhuri ya Kenya; “serikali” inapotumiwa kama nomino, ina maana ya mseto wa afisa, idara na asasi zingine zinazounda serikali ya Jamhuri chini ya Katiba hii; “afisi ya serikali” inamaanisha yoyote katika hizi – (a) Rais; (b) Naibu wa Rais; (c) Waziri; (d) Mbunge; (e) Majaji na Mahakimu; (f) Mwanachama wa Tume chini ya Sura ya Kumi na tano; (g) Anayeshikilia wadhifa wa afisi huru chini ya Sura ya Kumi na tano; (h) Mwanachama wa baraza la kaunti, gavana au naibu wa gavana wa kaunti, au mwanachama yeyote wa mamlaka kuu ya kaunti; (i) Mwanasheria Mkuu; (j) Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma; (k) Katibu wa Baraza la Mawaziri; (l) Katibu Mkuu; (m) Mkuu wa Majeshi ya Ulinzi; (n) Kamanda wa huduma ya Majeshi ya Ulinzi ya Kenya; (o) Mkurugenzi-Mkuu wa Huduma za Kitaifa za Upelelezi; (p) Inspekta-Mkuu, na Naibu wa Inspekta-Mkuu, wa Huduma za Polisi za Kitaifa; au (q) afisi ambayo imeundwa na kuchukuliwa kama afisi ya serikali chini ya sheria ya kitaifa; “afisa wa serikali” inamaanisha mtu anayeshikilia afisi ya Kitaifa; “idara ya Serikali” inamaanisha Tume, afisi, shirika au asasi nyingine iliyoundwa chini ya Katiba hii; “Maandishi” inahusisha upigaji chapa, upigaji picha, lithografia, upigaji taipu, breli na njia yoyote nyingine inayowakilisha au kuzalisha maneno kwa njia inayoonekana; na “vijana” inamaanisha ujumla wa watu wote katika Jamhuri ambao – (a) wametimiza umri wa miaka kumi na minane; lakini (b) hawajatimiza umri wa miaka thelathini na mitano.