Wanafunzi

(1) Mamlaka yote makuu ni ya wananchi wa Kenya na yanaweza kutekelezwa tu kulingana na Katiba hii.

(2) Wananchi watatekeleza mamlaka yao kwa njia ya moja kwa moja au kupitia kwawawakilishi wao waliochaguliwa kidemokrasia.

(4) mamlaka ya wananchi yanatekelezwa katika- (a) kiwango cha kitaifa; na (b) kiwango cha kaunti.

(1) Katiba hii ni sheria kuu ya Jamhuri na inaunganisha asasi zote za nchi katika viwango vyote viwili vya Serikali na watu wote.

(4) Sheria yoyote, ikiwemo sheria ya mila na tamaduni, ambayo haiambatani na Katiba hii ni batili na kiwango cha ukinzani huo pamoja na kitendo chochote au utendaji unaopingana na Katiba hii si halali.

(1) Kenya ni Jamhuri huru.

(2) Jamhuri ya Kenya itakuwa Taifa la demokrasia ya vyama vingi lililobuniwa kwa misingi ya maadili ya kitaifa na kanuni za uongozi kama ilivyotajwa katika Kifungu cha 10.

Eneo la Jamhuri ya Kenya ni lile la nchi na maji ya Taifa la Kenya katika tarehe ya kuanza kutekelezwa, na nyongeza zingine za eneo au maji kama itakavyobainishwa na sheria ya Bunge.

(1) Alama za kitaifa za Jamhuri ni – (a) bendera ya taifa; (b) wimbo wa taifa; (c ) nembo ya taifa; na (d) muhuri wa Serikali

(3) Siku kuu za kitaifa ni – (a) Siku kuu ya Madaraka, kuadhimishwa Juni 1; (b) Siku kuu ya Mashujaa, kuadhimishwa Oktoba 20; na (c) Siku kuu ya Jamhuri, kuadhimishwa Disemba 12.

(4) Siku kuu ya kitaifa itakuwa siku ya mapumziko kote nchini.

(1) Maadili ya kitaifa, kanuni na malengo yaliyo katika Sura hii yatazingatiwa na idara mbalimbali za Serikali, watumishi wa umma na watu wote wanapo – (a) tekeleza au kufasiri Katiba hii; (b) tumia, tekeleza au kufasiri sheria yoyote; au (c) tunga, au kutekeleza maamuzi kuhusu sera ya kitaifa.

(a) Uzalendo, umoja wa kitaifa, kushirikiana na ugatuzi wa mamlaka, utawala wa sheria, demokrasia na kushiriki kwa watu;

(b) heshima ya binadamu, usawa, haki za jamii, kushirikishwa, haki za binadamu, kutobagua na kulindwa kwa makundi yaliyotengwa.

(c) utawala mwema, uadilifu, uwazi na uwajibikaji; na

(1) Sheria ya Haki ni kiungo muhimu katika utawala wa kidemokrasia nchini Kenya na ndiyo msingi wa sera za kijamii, kiuchumi na kitamaduni.

(2) Lengo la kutambua na kulinda haki za binadamu na uhuru wa kimsingi ni kulinda heshima ya watu binafsi na jamii tofauti na kukuza haki za kijamii na kufanikisha uwezo wa binadamu wote.

(a) ni za kila mtu binafsi na wala hazikabidhiwi na Serikali;

(b) hazitengi haki na uhuru mwingine wa kimsingi ambao haukutajwa katika Sura hii, lakini zinazotambuliwa na kukubaliwa na sheria, ila kwa kiwango ambacho hazikubaliani na Sura hii; na

(1) Sheria ya Haki inahusu sheria zote na inajumlisha idara zote za Serikali na watu wote.

(2) Kila mtu ana haki na uhuru wa kimsingi uliotajwa katika Sheria ya Haki, kwa kiwango kikubwa kuambatana na hali ya haki hiyo au uhuru huo wa kimsingi.

(b) kuchukua fasiri inayopendelea kwa kiwango kikubwa utekelezaji wa haki au uhuru wa kimsingi.

(1) Ni wajibu wa kimsingi wa Serikali na kila idara ya Serikali kuzingatia, kuheshimu, kulinda, kuendeleza, na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki.

(2) Serikali itachukua hatua za kisheria, kisera na nyinginezo ikihusisha uwekaji wa viwango ili kufanikisha ufikiaji wa haki kama ilivyohakikishiwa katika ibara ya 43.

(3) Ni wajibu wa mashirika yote ya Serikali na watumishi kushughulikia mahitaji ya makundi maalum katika jamii, wakiwemo wanawake, wazee, watu wenye ulemavu, watoto, vijana na jamii za walio wachache au zilizotengwa, pamoja na jamii fulani za kikabila, kidini na kitamaduni.

(1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo- (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo; (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine zisizotatiza za kufikia lengo hilo.

(c) halitazuia haki au uhuru wa kimsingi unaotajwa katika Sheria ya Haki ili kupunguza uzito na umuhimu uliowekwa katika haki hiyo.

(3) Serikali au mtu anayetaka kuhalalisha mpaka fulani atapaswa kuthibitishia mahakama, mahakama maalum au mamlaka nyingine kuwa mahitaji ya Kifungu hiki yameridhishwa.

(a) uhuru wa kutafuta, kupokea au kutoa habari au kauli;

(b) uhuru wa ubunifu wa kisanii; na

(2) Haki ya uhuru wa kujieleza haiambatani na - (a) propaganda ya vita; (b) uchochezi wa ghasia; (c) hotuba za chuki; au (d) utetezi wa chuki ambao - (i) unajumuisha uchochezi wa kikabila, kuwatusi wengine au uchochezi wa kusababisha maafa; au (ii) unaotokana na misingi yoyote ya ubaguzi iliyotajwa au kuonyeshwa katika Kifungu cha 27 (4).

(3) katika kutekeleza uhuru wa kujieleza, kila mtu ataheshimu haki na hadhi ya watu wengine.

(a) kupata kiwango cha juu kabisa kinachowezekana cha afya, kinachohusu haki ya huduma za malezi ya kiafya ikiwa ni pamoja na malezi ya afya ya uzazi;

(b) kupata makao ya kuridhisha, na viwango vinavyostahili vya usafi

(c) kutokuwa na njaa, na kupata chakula cha kutosha na kinachostahili;

(d) kupata maji safi na salama na ya kutosha;

(e) usalama wa kijamii ; na

(f) elimu.

(2) Mtu hatanyimwa matibabu ya dharura.

(1) sehemu hii inafafanua kwa undani baadhi ya haki ili kuhakikisha kiwango cha juu katika kutekeleza haki hizo na uhuru wa kimsingi kwa makundi fulani ya watu.

(2) sehemu hii haitafasiriwa kama kuwekea mipaka au kustahilisha haki yoyote.

(a) jina na uraia kuanzia anapozaliwa;

(b) elimu ya msingi bila malipo na ya lazima;

(c) Lishe bora ya kimsingi, makazi na huduma za afya ;

(d) kulindwa dhidi ya kutumiwa vibaya, kutelekezwa, tamaduni za kuumiza, aina zozote za ghasia, matendo na adhabu zisizo za kibinadamu, kutumiwa vibaya, na kazi yoyote ya kunyanyasa au ya kuhatarisha;

(e) kutunzwa na kulindwa na wazazi, ambayo inahusu wajibu sawa kutoka kwa mama na baba wa kumkimu mtoto, iwe wameoana au la; na

(f) kutofungwa kinyume na matakwa yake isipokuwa endapo hiyo ndiyo hatua ya mwisho, na wakizuiliwa-

(2) maslahi ya mtoto ni muhimu sana katika kila suala linalomhusu mtoto.

(1) Serikali itachukua hatua, ikiwemo miradi ya vitendo sawazishi, kuhakikisha kwamba vijana- (a) wanapata elimu na mafunzo yanayofaa; (b) wana fursa ya kujumuika, kuwakilishwa na kushiriki katika nyanja za kisiasa, kijamii kiuchumi na nyanja nyingine za maisha; (c) wanapata kazi; na (d) kulindwa dhidi ya tamaduni zinazodhuru na kunyanyasa.

(1) Serikali itachukua hatua, ikiwemo miradi ya vitendo sawazishi, kuhakikisha kwamba vijana- (a) wanapata elimu na mafunzo yanayofaa; (b) wana fursa ya kujumuika, kuwakilishwa na kushiriki katika nyanja za kisiasa, kijamii kiuchumi na nyanja nyingine za maisha; (c) wanapata kazi; na (d) kulindwa dhidi ya tamaduni zinazodhuru na kunyanyasa.

(1) Serikali itachukua hatua, ikiwemo miradi ya vitendo sawazishi, kuhakikisha kwamba vijana- (a) wanapata elimu na mafunzo yanayofaa; (b) wana fursa ya kujumuika, kuwakilishwa na kushiriki katika nyanja za kisiasa, kijamii kiuchumi na nyanja nyingine za maisha; (c) wanapata kazi; na (d) kulindwa dhidi ya tamaduni zinazodhuru na kunyanyasa.

(1) Serikali itachukua hatua, ikiwemo miradi ya vitendo sawazishi, kuhakikisha kwamba vijana- (a) wanapata elimu na mafunzo yanayofaa; (b) wana fursa ya kujumuika, kuwakilishwa na kushiriki katika nyanja za kisiasa, kijamii kiuchumi na nyanja nyingine za maisha; (c) wanapata kazi; na (d) kulindwa dhidi ya tamaduni zinazodhuru na kunyanyasa.

(1) Hali ya hatari inaweza kutangazwa tu kwa kuzingatia Kifungu cha 132 (4) (d) na pale tu- (a) Nchi inatishiwa na vita, uvamizi, upinzani mkubwa, vurugu, janga la kitaifa au dharura zingine za umma; na (b) tangazo hilo ni muhimu katika kukabiliana na hali ya hatari iliyotangazwa.

(b) kwa muda usiozidi siku kumi na nne kutoka siku ya kutangazwa kwa hali hiyo ya hatari, isipokuwa Baraza Kuu la Kitaifa liamue kuendeleza tangazo hilo.

(5) Mahakama ya Juu inaweza kuamua kuhusu kufaa kwa- (a) tangazo la hali ya hatari; (b) nyongeza yoyote ya muda wa tangazo la hali ya hatari; na (c) sheria yoyote itakayotungwa au hatua yoyote nyingine itakayochukuliwa, kwa sababu ya tangazo la hali ya hatari.

(a) ni amana ya umma inayopaswa kutekelezwa katika njia ambayo-

(b) yanampa afisa huyo wa Serikali jukumu la kuhudumia watu badala ya nguvu za kuwatawala.

(2) Kanuni zinazotoa mwongozo wa uongozi na maadili ni – (a) uteuzi kwa misingi ya uadilifu, ustadi wa kufanya kazi, kufaa kwake, au uchaguzi huru na wa haki; (b) kutopendelea katika maamuzi na katika kuhakikisha kwamba maamuzi hayo hayatokani na mapendeleo ya kindugu au nia zingine zozote mbaya au vitendo vya ufisadi; (c) huduma za kujitolea kwa misingi hasa ya manufaa ya umma, ikidhihirishwa na – (i) uaminifu katika utekelezaji wa wajibu kwa umma; na; (ii) kutangaza maslahi ya kibinafsi yanayoweza kugongana na wajibu wake kwa umma; (d) uwajibikaji kwa umma kuhusu maamuzi na hatua zinazochukuliwa; na (e) nidhamu na kujitolea katika kuhudumia watu.

(1) Kutabuniwa Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka.

(4) Tume inawajibika kuendesha na kusimamia kura za maamuzi na chaguzi katika taasisi zote zinazofanya uchaguzi au afisi zilizobuniwa na Katiba hii, na chaguzi nyingine zozote kama zilivyoagizwa na kifungu cha Sheria ya Bunge na hususan, katika- (a) usajili wa mara kwa mara wa raia kama wapiga kura; (b) usahihishaji wa mara kwa mara kwa kitabu cha usajili ya wapiga kura; (c) kuweka mipaka ya maeneobunge na wadi; (d) kudhibiti taratibu ambazo vyama hutumia kuteua wagombea uchaguzi; (e) kusuluhisha mizozo ya uchaguzi, ikiwa ni pamoja na mizozo inayohusiana na au kutokana na uteuzi lakini isiyohusisha malalamiko ya uchaguzi na mizozo inayotokana na kutangazwa kwa matokeo ya uchaguzi; (f) kusajili wagombea uchaguzi; (g) elimu ya mpigakura; (h) kuwezesha uchunguzi, usimamizi na tathmini ya chaguzi; (i) kudhibiti kiwango cha fedha zinazoweza kutumiwa na au kwa niaba ya mgombea au chama katika uchaguzi wowote; (j) kujenga kanuni za uchaguzi kwa wagombea na vyama vinavyogombea uchaguzi katika uchaguzi; na (k) kuchunguza utimizaji wa sheria inayotakikana chini ya Kifungu cha 82 (1) (l) kuhusiana na uteuzi wa wagombea wa vyama.

(i) kudhibiti kiwango cha fedha zinazoweza kutumiwa na au kwa niaba ya mgombea au chama katika uchaguzi wowote;

(1) Kutaundwa Bunge Kenya, litakalohusisha Seneti na Baraza la Kitaifa.

(1) Mamlaka ya utungaji wa sheria ya Jamhuri hii inatokana na wananchi na katika kiwango cha kitaifa, yamekabidhiwa kwa na kutekelezwa na Bunge.

(4) Bunge litalinda Katiba hii na kudumisha utawala wa kidemokrasia katika Jamhuri hii.

(5) Hakuna mtu yeyote au asasi yoyote, isipokuwa Bunge, itakayokuwa na mamlaka ya kuunda masharti yatakayokuwa na nguvu za kisheria nchini Kenya isipokuwa kwa amri ya Katiba hii iliyokabidhiwa Bunge au kwa Sheria ya Bunge.

(1) Baraza la Kitaifa linawakilisha watu wa maeneobunge na walio na maslahi maalumu katika Baraza la Kitaifa.

(4) Baraza la Kitaifa - (a) hubainisha ugavi wa mapato ya kitaifa kati ya ngazi za Serikali, kama inavyoagizwa katika Sehemu ya 4 ya Sura ya Kumi na Mbili; (b) hugawa hazina ya fedha kwa matumizi ya Serikali ya kitaifa na asasi nyingine za Serikali ya kitaifa; na (c) hutekeleza usimamizi wa jumla wa mapato ya kitaifa pamoja na matumizi yake.

(6) Baraza la Kitaifa litaidhinisha tangazo la vita na kutathmini ongezeko la hali ya hatari nchini.

(1) Baraza la Kitaifa litajumuisha – (a) wanachama mia mbili tisini waliochaguliwa na wapigakura, kila mmoja wao akiwa amechaguliwa na wapigakura waliosajiliwa kwa eneobunge moja lililo mwanachama; (b) wanawake arobaini na saba, kila mmoja wao akiwa amachaguliwa na wapigakura waliosajiliwa kwenye kaunti, kila kaunti ikihusisha mwanachama mmoja wa eneobunge; (c) wanachama kumi na wawili walioteuliwa na vyama vya kisiasa vya bunge kulingana na usawa wa wanachama wa Baraza la Kitaifa kwa mujibu wa Kifungu cha 90, kuwakilisha maslahi ya watu maalumu ikiwa ni pamoja na vijana, watu wenye ulemavu na wafanyakazi; na (d) Spika, ambaye ni mwanachama m’badala .

(1) Seneti itajumuisha- (a) wanachama arobaini na saba, kila mmoja wao akiwa amechaguliwa na wapigakura waliosajiliwa kwenye kaunti, na kila kaunti ikiwa ni eneowakilishi la mwanachama mmoja; (b) wanachama wanawake kumi na sita watakaoteuliwa na vyama vya kisiasa kulingana na usawa wao wa wanachama kwenye Seneti waliochaguliwa chini ya ibara ya (a) kwa mujibu wa Kifungu cha 90; (c) wanachama wawili wakiwa mwanamume mmoja na mwanamke mmoja ili kuwakilisha vijana; (d) wanachama wawili wakiwa mwanamume mmoja na mwanamke mmoja wakiwakilisha watu wenye ulemavu; na (e) Spika atakayekuwa mwanachama m’badala kwa mujibu wa wadhifa wake.

(1) Muhula wa kila Bunge humalizika mnamo tarehe ya uchaguzi mkuu unaofuata.

(2) Wakati Kenya iko kwenye vita, mara kwa mara Bunge, kwa maamuzi yalioungwa mkono na angalau wabunge wasiopungua thuluthi mbili ya wabunge wote katika kila kitengo cha bunge, linaweza kuongeza kipindi cha Bunge kwa muda usiozidi miezi sita kwa wakati huo.

(1) Afisi ya mbunge itakuwa wazi- (a) ikiwa mbunge huyo amefariki; (b) ikiwa, katika kipindi cha mbunge huyo anakosekana katika vikao vinane mfululizo vya bunge husika, bila ruhusa ya Spika wa kitengo chake cha bunge kwa maandishi, na hatoi sababu ya kuridhisha ya kutohudhuria kwake kwa kamati husika; (c) ikiwa kwa vinginevyo mbunge huyo ataondolewa afisini chini ya Katiba hii au sheria iliyotungwa chini ya Kifungu cha 80; (d) ikiwa mbunge huyo atajiuzulu kwa kumwandikia barua Spika; (e) ikiwa, ameshachaguliwa katika Bunge- (i) kama mwanachama wa chama cha kisiasa, mwanachama huyu anajiuzulu kutoka kwa chama au angefaa kujiuzulu kutoka kwa chama kama inavyoamriwa kwa mujibu wa sheria inayozingatiwa na ibara ya (2); au (ii) kama mgombea uchaguzi wa kibinafsi, anajiunga na chama cha kisiasa. (f) baada ya kukamilika kwa muhula wa Bunge husika; (g) ikiwa mbunge huyo ataondolewa katika ugombeaji wa kuchaguliwa Bungeni chini ya Kifungu cha 99 (2) (d) hadi (h).

(i) kama mwanachama wa chama cha kisiasa, mwanachama huyu anajiuzulu kutoka kwa chama au angefaa kujiuzulu kutoka kwa chama kama inavyoamriwa kwa mujibu wa sheria inayozingatiwa na ibara ya (2); au

(1) Kutakuwa na- (a) Spika wa kila kitengo cha Bunge, atakayechaguliwa na kitengo hicho kulingana na Kanuni za Kuendesha Bunge, kutoka miongoni mwa watu walio na sifa zinazostahili kuchaguliwa kama wabunge na ambao si wabunge; na (b) Naibu Spika wa kila Bunge, atakayechaguliwa na Bunge hilo kwa mujibu wa Kanuni za Kuendesha Bunge, kutoka miongoni mwa wabunge.

(1) Katika kikao chochote cha Bunge- (a) Spika ndiye kiongozi; (b) Ikiwa Spika hayupo, Naibu wa Spika ataongoza; na (c) Spika na Naibu wake wasipokuwepo, mbunge mwingine yeyote atakayechaguliwa na Bunge ataongoza;

(1) Kutakuwa na Kiongozi wa chama kilicho na idadi kubwa ya wabunge na kiongozi wa chama cha walio wachache Bungeni.

(2) Kiongozi wa chama kilicho na wabunge wengi ndiye atakayekuwa kiongozi katika Baraza la Kitaifa la chama kilicho na idadi kubwa ya wabunge au muungano wa vyama;

(1) Bunge litatumia mamlaka yake ya kutunga sheria kupitia kwa Miswada itakayopitishwa Bungeni na kutiwa saini na Rais.

(2) Mswada wowote unaweza kutoka kwa Baraza la Kitaifa;

(5) Mswada unaweza kuwasilishwa na mwanachama wowote wa kamati ya Bunge husika, lakini Mswada wa Fedha unaweza kuwasilishwa tu kwa Baraza la Kitaifa kwa mujibu wa Kifungu cha 114.

(1) Katika kipindi cha muda wa siku kumi na nne baada ya kupokea Mswada, Rais- (a) ataweka saini; au (b) ataurejesha Mswada Bungeni ili kuchunguzwa upya na Bunge huku likitilia maanani sababu alizo nazo Rais za kutouidhinisha mswada huo.

(4) Bunge, baada ya kutilia maanani sababu za Rais,linaweza kuupitisha Mswada huo kwa mara ya pili bila marekebisho au ukiwa na marekebisho ambayo hayakuyapa nafasi kwa kikamilifu hoja za Rais kwa kura ambayo itaungwa mkono na- (a) Thuluthi mbili ya wabunge wa Baraza la Kitaifa; na (b) Thuluthi mbili ya uwakilishi katika Seneti, iwapo ni Mswada unaohitaji idhini ya Seneti.

(6) Iwapo Rais hatauwekea sahihi Mswada huo au kuurejesha kwa wakati unaopendekezwa katika Ibara ya (1), au au aweke sahihi chini ya ibara ya (5) (b), mswada huo utachukuliwa kama ulioidhinishwa kufikia kumalizika kwa kipindi hicho.

(1) Mswada unaopitishwa na Bunge na kuidhinishwa na Rais, utachapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali kama Sheria ya Bunge katika muda wa siku saba baada ya kuidhinishwa; na

(2) Kwa kuzingatia ibara ya (3), Sheria ya Bunge inaanza kutekelezwa baada ya siku ya kumi na nne za kuchapishwa kwake katika Gazeti Rasmi la Serikali isipokuwa pale ambapo Sheria yenyewe inapendekeza tarehe au wakati wa kuanza kutekelezwa kwake.

(1) Kutakuwa na uhuru wa kujieleza na kujadili Bungeni.

Idadi katika Bunge itakuwa- (a) wabunge hamsini katika Baraza la Kitaifa; (b) wabunge kumi na tano katika Seneti.

(1) Ila tu, kulingana na maagizo katika Katiba hii, Suala lolote litakalopendekezwa kuamuliwa katika mojawapo wa Bunge, litaamuliwa kwa kupigiwa kura na wingi wa wabunge waliopo.

(2) Katika swali linalopendekezwa kuamuliwa katika mojawapo wa Bunge- (a) Spika hatapiga kura; na (b) Iwapo kura zitakuwa sawa pande zote, swali hilo litakuwa limeshindwa.

(3) Mbunge hatapigia kura suala ambalo yeye mwenyewe ana maslahi ya kifedha.

(1) Kila Bunge linaweza kubuni kamati, na kuweka kanuni za kuendesha Bunge ili kusimamia shughuli zake ikiwa ni pamoja na shughuli za kamati zake.

(4) Wakati Bunge litakaposhughulikia kuhusu uteuzi wowote pale ambapo idhini inahitajika kama inavyotakikana na Katiba hii au Sheria ya Bunge- (a) uteuzi huo utashughulikiwa na kamati husika ya Bunge; (b) mapendekezo ya kamati yatawasilishwa Bungeni ili kuidhinishwa; na (c) shughuli za kamati na za Bunge zitakuwa wazi kwa umma.

(1) Bunge lolote na kamati yoyote yake, lina uwezo wa kumuita mtu yeyote kwa kusudi la kutoa ushahidi mbele yake;

(2) Kwa lengo la ibara ya (1), Bunge na kamati yake nyingineyo ina uwezo sawa na Mahakama Kuu- (a) kuhakikisha kuhudhuria kwa mashahidi na kuwahoji chini ya kiapo, kuthibitisha au vinginevyo; (b) kushurutisha utoaji wa nyaraka; na (c) kutoa agizo au ombi la kuwahoji mashahidi walio katika mataifa ya nje.

(1) Vikao vya Bunge lolote vinaweza kufanyiwa sehemu yoyote nchini Kenya, na kuanza wakati wowote utakaoteuliwa na Bunge.

(2) Kila kutakapochaguliwa Bunge jipya, Rais, kwa kupitia notisi ya Gazeti Rasmi la Serikali, atateua mahali na tarehe ya kikao cha kwanza cha Bunge jipya, ambayo haitakuwa zaidi ya siku thelathini baada ya uchaguzi.

(1) Kutabuniwa Tume ya Huduma ya Bunge.

(6) Tume ina jukumu la- (a) kutoa huduma na kusaidia ili kufanikisha utendakazi bora wa Bunge; (b) kubuni afisi katika huduma ya Bunge, na kuteua na kuwasimamia wanaoshikilia nyadhifa afisini humo; (c) kutayarisha makadirio ya matumizi ya fedha za kila mwaka katika huduma za Baraza la Kitaifa na kudhibiti bajeti yake; (d) kuanzisha ama kibinafsi au kwa pamoja na mashirika husika, mipango ya kukuza maadili ya demokrasia ya Bunge; na (e) kutekeleza majukumu mengine- (i) muhimu kwa manufaa ya wabunge na wafanyakazi wa Bunge; au (ii) yatakayopendekezwa na sheria ya kitaifa.

(1) Kutakuwa na Karani wa kila bunge atakayeteuliwa na Tume ya Huduma za Bunge kwa idhini la Bunge husika.

(1) Mamlaka kuu ya Serikali yanatokana na Wakenya na yatatekelezwa kwa mujibu wa Katiba hii.

(2) Mamlaka kuu ya serikali yanapaswa kutekelezwa kwa namna ambayo inachukuana na kanuni ya huduma kwa watu wa Kenya, na kwa ustawi na manufaa yao.

(1) Mamlaka kuu ya kitaifa ya Jamhuri ya Kenya inamhusisha Rais, Naibu wa Rais na Baraza lote la Mawaziri.

(2) Muundo wa mamlaka kuu ya kitaifa utaakisi tofauti za kimaeneo na kikabila za watu wa Kenya

(a) ndiye Kiongozi wa Taifa na Serikali;

(c) ndiye Amiri Jeshi Mkuu wa Majeshi yote ya Kenya;

(2) Rais - (a) ataiheshimu, kuifuata na kuilinda Katiba; (b) ataulinda uhuru wa Jamhuri ya Kenya. (c) atakuza na kudumisha umoja wa taifa. (d) atakuza heshima ya uanuwai wa watu wa Kenya; na (e) kuhakikisha ulinzi wa uhuru na haki za kimsingi za raia na utawala wa sheria.

(a) toa hotuba katika ufunguzi wa kila Bunge jipya lililoteuliwa;

(2) Rais atapendekeza na kwa idhini ya Baraza la Kitaifa, ateue na anaweza kuwaachisha kazi- (a) Mawaziri kwa mujibu wa Kifungu cha 152; (b) Mwanasheria Mkuu kwa mujibu wa Kifungu cha 156; (c) Katibu wa Baraza la Mawaziri kwa mujibu wa Kifungu cha 154; (d) Makatibu wakuu kwa mujibu wa Kifungu cha 155; (e) Mabalozi, wanadiplomasia, maafisa wa balozi na wawakilishi wengine wa nchi; na (f) Kwa mujibu wa Katiba hii, afisa yeyote mwingine wa taifa au wa umma ambaye Katiba hii inamtaka au kumpa Rais uwezo wa kumteua au kumwachisha kazi.

(3) Rais- (a) ataongoza mikutano ya Baraza la Mawaziri; (b) ataelekeza na kuratibu majukumu ya wizara na idara za serikali; na (c) kwa uamuzi uliochapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali, atagawa majukumu kwa Mawaziri ili kutekeleza na kutawala Sheria yoyote ya Bunge na si kwa kiasi ambacho hakiambatani na Sheria yoyote ya Bunge.

(1) Yeyote anayeshikilia afisi ya Rais au yule ambaye anayeidhinishwa kwa mujibu wa Katiba hii kutumia mamlaka ya Rais- (a) Katika kipindi kinachoanzia mnamo tarehe ya kwanza kwenye uchaguzi wa Rais, na kukamilika wakati Rais mpya anapochukua hatamu za afisi; au (b) wakati Rais hayupo au, hawezi kutekeleza mamlaka yake au wakati mwingine kama ilivyoelekezwa katika kifungu cha 147 (3), hawezi kutekeleza mamlaka ya Rais yaliyotajwa katika ibara ya ya (2).

(2) Mamlaka hayo yaliyotajwa katika ibara ya (1) ni- (a) kuteua na kuwaandika kazi majaji wa mahakama yenye mamlaka makuu; (b) kuteua na kuandika kazi afisa yeyote wa umma ambaye Katiba au sheria hii inamhitaji Rais kumteua; (c) kuwaandika kazi au kuwateua au kuwaachiza kazi mawaziri na maafisa wengine wa umma au wa Serikali; (d) Kuandika kazi au kuteu au kuwaachisha kazi mabalozi au wawakilishi wa mabalozi, wanadiplomasia na wawakilishi wengine; (e) Mamlaka ya msamaha wa Rais; (f) Mamlaka ya kutuza heshima kwa jina la wananchi na Jamhuri.

Uamuzi wa Rais katika utekelezaji wa jukumu lolote la Rais chini ya Katiba hii utakuwa kwa maandishi na itahitajika kuwa na muhuri na saini ya Rais.

(1) Iwapo aliyetangazwa kuwa Rais-mteule atafariki kabla ya kuchukua hatamu za uongozi- (a) Naibu wa rais-mteule ataapishwa kama kaimu Rais siku ileile tu ambayo Rais mteule angeapishwa; na (b) uchaguzi mpya wa Rais utafanyika katika muda wa siku sitini baada ya kifo cha Rais -Mteule.

(1) kuapishwa kwa Rais Mteule kutafanyika wazi na mbele ya Jaji Mkuu na ikiwa Jaji Mkuu hayupo, basi mbele ya Naibu jaji mkuu.

(3) Rais Mteule anachukua hatamu za Urais kwa kuchukua na kutia sahihi kiapo cha uaminifu; na kiapo cha kutekeleza majukumu ya Urais kama ilivyoamriwa katika Ratiba ya Tatu.

(1) Rais atachukua mamlaka ya afisi yake kuanzia tarehe aliyoapishwa, na kukamika wakati ambapo Rais mpya mteule atakapoapishwa kwa mujibu wa Kifungu cha

(2) Hakuna Rais atakayeongoza kwa muhula wa zaidi ya vipindi viwili.

(1) mwanachama wa Baraza la Kitaifa akiungwa mkono na robo ya idadi ya Wabunge wote anaweza kuwasilisha hoja Bungeni ya kuchunguzwa kwa uwezo wa afya ya kiakili au kimwili ya Rais katika kutekeleza majukumu ya afisi yake.

(3) Jaji Mkuu katika kipindi cha siku saba, baada ya kupokea notisi ya uamuzi huu kutoka kwa Spika,atateua tume itakayokuwa na - (a) watu watatu ambao ni wataalamu katika kuendesha masuala ya matibabu chini ya sheria za Kenya, walioteuliwa na taasisi ambayo kwa kisheria inawajibika kuthibiti matendo ya taaluma ya tiba; (b) wakili mmoja wa Mahakama Kuu aliyeteuliwa na taasisi ambayo kisheria inawajibika kuthibiti matendo ya taaluma ya uwakili; na (c) mtu mmoja atakayeteuliwa na Rais.

(10) Iwapo wabunge walio wengi kati ya wabunge wote wa Baraza la Kitaifa watapiga kura kuunga mkono kuidhinisha ripoti hii, basi Rais wa ataondolewa mamlakani.

(1) Afisi ya Rais itakuwa wazi iwapo mwenye afisi hiyo- (a) Amefariki; (b) amejiuzulu kwa kumwandikia barua Spika wa Baraza la Kitaifa; au (c) ama anawacha kuwa mamlakani kwa mujibu wa Kifungu cha 144 au 145, au masharti mengineyo ya Katiba hii.

(a) Naibu wa rais atachukua mamlaka kama Rais kwa muda uliosalia wa kipindi cha Rais; au

(b) iwapo afisi ya Naibu wa rais ni wazi au Naibu wa rais hawezi kuchukua mamlaka ya Rais, Spika wa Baraza la Kitaifa atakuwa kaimu wa Rais na uchaguzi utafanyika katika muda wa siku sitini baada ya nafasi hiyo kutokea katika afisi ya Rais.

(1) Naibu wa rais atakuwa msaidizi mkuu wa Rais na atakuwa kaimu Rais katika utekelezaji wa majukumu ya Rais.

(3) kwa kutegemea Kifungu cha 134, wakati Rais hayupo au hawezi kutekeleza majukumu yake kwa muda mfupi na katika kipindi kingine chochote ambacho Rais anaweza kuamua, Naibu wa rais atakuwa kaimu wa Rais.

(1) Kila mgombea uchaguzi wa Urais atateua mtu ambaye amehitimu kuchaguliwa kama Rais, kama mgombeaji wa Naibu wa Rais.

(3) Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka itatangaza yule ambaye ameteuliwa na Rais mteule kuwa ndiye Naibu wa Rais.

(1) Kila mgombea uchaguzi wa Urais atateua mtu ambaye amehitimu kuchaguliwa kama Rais, kama mgombeaji wa Naibu wa Rais. (2) Kwa sababu ya ibara ya (1), hakutakuwa na utaratibu tofauti wa uteuzi wa Naibu wa Rais na kifungu cha 137 (1) (d) hakitatumika kwa mgombeaji kiti cha Naibu wa Rais. (3) Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka itatangaza yule ambaye ameteuliwa na Rais mteule kuwa ndiye Naibu wa Rais. (4) Kuapishwa kwa Naibu wa Rais mteule kutafanyika mbele ya Jaji Mkuu au iwapo Jaji Mkuu hayupo, mbele ya Naibu wa Jaji Mkuu na wananchi. (5) Naibu wa rais mteule atachukua hatamu za afisi kwa- (a) Kula kiapo cha uaminifu; na (b) Kiapo cha kutekeleza majukumu ya afisi kama ilivyoidhinishwa katika Ratiba ya Tatu. Kipindi cha afisi ya Naibu wa rais kitaanza kutumika kutoka siku ya kuapishwa kwa Naibu wa rais na kukoma- Wakati mtu atakayechaguliwa kama Rais anayefuata katika uchaguzi chini ya Kifungu cha (136) (2) (a) ataapishwa; Wakati Naibu wa rais atachukua mamlaka ya Rais; au Katika kijiuzulu , kifo au kuachishwa kazi kwa Naibu wa rais. Naibu wa rais anaweza, kwa wakati wowote, kujiuzulu kwa kumwandikiia barua Rais na kujiuzulu huku kutaanza kutekelezwa saa na tarehe iliyobainishwa katika barua hiyo au iwapo tarehe haijabainishwa, adhuhuri ya siku ya kupokelewa kwa barua hiyo. Hakuna mtu yoyote atakayehudumu kwa zaidi ya vipindi viwili kama Naibu wa rais.

(1) katika muda wa siku kumi na nne baada ya kutokea nafasi ya kazi katika afisi ya Naibu wa rais, Rais atamteua mtu mwingine kujaza nafasi hiyo, nalo Baraza la Kitaifa litapiga kura ya uamuzi wa uteuzi huo katika muda wa siku sitini baada ya kuupokea.

(1) Baraza la Mawaziri litakuwa na- (a) Rais; (b) Naibu wa rais; (c) Mwanasheria Mkuu; (d) Mawaziri wasiopungua kumi na wanne au kuzidi ishirini na wawili;

(3) Waziri hatakuwa Mbunge.

(6) Mwanachama wa Baraza la Kitaifa anayeungwa mkono na angalau robo moja ya wabunge wote, anaweza kupendekeza mjadala wa kumtaka Rais amwachishe kazi waziri- (a) kwa misingi ya kukiuka kwa hali ya juu Vifungu vya Katiba hii au sheria nyingine yoyote; (b) kwa kuwa kuna sababu kali za kuamini kwamba Waziri amefanya kosa la jinai chini ya sheria za kitaifa na kimataifa; au (c) kwa kuwa na utovu wa nidhamu wa hali ya juu;

(1) Uamuzi wa Baraza la Mawaziri utakuwa kwa maandishi.

(2) Mawaziri wanawajibika kwa pamoja na kibinafsi kwa Rais katika kutekeleza mamlaka na utendaji wa majukumu yao.

(3) Waziri atahudhuria kikao cha kamati maalumu ya Baraza la Kitaifa anapohitajika na kamati ili kujibu swali lolote kuhusu suala linalomhusu.

(1) Kuna afisi teule ya Katibu katika Baraza la Mawaziri ambayo ni afisi katika huduma za umma.

(3) Katibu katika Baraza la Mawaziri- (a) atakuwa na madaraka ya afisi ya Baraza la Mawaziri; (b) atawajibika kulingana na maelekezo ya Baraza la Mawaziri, kwa kupanga shughuli na kuweka kumbukumbu za mikutano ya Baraza la Mawaziri; (c) atawasilisha uamuzi wa Baraza la Mawaziri kwa watu au mamlaka zinazofaa; na (c) atakuwa na majukumu kama itakavyoagizwa na Baraza la Mawaziri.

(1) Kutabuniwa afisi ya Katibu Mkuu ambayo ni afisi katika huduma ya umma.

(2) Kila Wizara au idara ya Serikali itakuwa chini ya usimamizi wa Katibu Mkuu.

(3) Rais - (a) atapendekeza mtu ili kuteuliwa kama Katibu Mkuu kutoka miongoni mwa wale waliopendekezwa na Tume ya Huduma za Umma; na (b) atamteua Katibu Mkuu kwa idhini ya Baraza la Kitaifa.

(1) Tume ya Huduma za Mahakama itahakikisha na kuimarisha uhuru na uwajibikaji wa idara ya Mahakama na kuimarisha uhuru na uwazi wa mahakama na usimamizi bora na wenye uwazi na haki pamoja na – (a) kupendekeza kwa Rais wa Taifa watu wa kuteuliwa kuwa majaji; (b) kuchunguza na kutoa mapendekezo kuhusu masharti ya utendajikazi wa- (i) majaji na maafisa wengine wa mahakama kando na mishahara; na (ii) wafanyikazi wa mahakama; (c) kuchunguza na kutoa mapendekezo kuhusu hali na mazingira ya utendajikazi wa wafanyakazi katika idara ya mahakama; (d) kuteua, kupokea malalamiko ya kupinga, kuchunguza na kuwafuta au hatua nyinginezo za kuwaadhibu, kuwasajili,mahakimu na maafisa wengine wa mahakama na wafanyakazi wengine wa mahakamani, kwa njia ambayo imetolewa na Sheria ya Bunge. (e) Kuandaa na kutekeleza mipango ya kuendelea kwa elimu na mafunzo ya majaji, mahakimu, maafisa wengine wa idara ya mahakama na wafanyakazi wengine katika kazi hiyo; na (f) kuishauri Serikali ya Kitaifa kuboresha utendakazi na utekelezaji wa haki na pamoja na kutoa huduma za ushauri wa kisheria.

(2) Katika utekelezaji wa majukumu yake, Tume itaongozwa na yafuatayo – (a) ushindani na utaratibu wenye uwazi katika kuwaajiri maafisa wa idara ya mahakama na wafanyakazi wengine katika idara hiyo. (b) kukuza usawa wa kijinsia.

(1) Tume ya Kuwaajiri Walimu imeundwa.

(2) Majukumu ya Tume ni – (a) kusajili walimu waliohitimu; (b) kuteua na kuajiri walimu waliosajiliwa; (c) kuwapa kazi walimu walioajiriwa na Tume hii kuhudumu katika shule yoyote ya umma au taasisi; (d) kuwapandisha vyeo na kuwahamisha walimu; (e) kushughulikia masuala ya kinidhamu ya walimu; na (f) kuwafuta kazi walimu.

(e) kushughulikia masuala ya kinidhamu ya walimu; na

(1) Pendekezo la marekebisho ya Katiba hii litatekelezwa kwa mujibu wa Kifungu cha 256 au 257, na kupitishwa kwa mujibu wa ibara ya (2) kwenye kura ya maamuzi, iwapo marekebisho hayo yanahusu suala lolote kati ya masuala yafuatayo- (a) mamlaka makuu ya Katiba; (b) mipaka ya Kenya; (c) mamlaka ya watu; (d) maadili ya kitaifa, kanuni za kiutawala zilizoorodheshwa katika Kifungu cha 10

(2) (a) hadi (d); (e) Sheria ya Haki; (f) kipindi cha kuhudumu cha Rais; (g) uhuru wa Idara ya Mahakama, Tume, na afisi huru zinazorejelewa katika Sura ya Kumi na tano; (h) majukumu ya Bunge; (i) malengo, kanuni na muundo wa serikali ya ugatuzi; au (j) masharti ya Sura hii,

(1) Mswada wa kurekebisha Katiba hii – (a) unaweza kuwasilishwa katika mojawapo ya viwango vya Bunge; (b) haupaswi kuangazia suala lolote jingine isipokuwa yale yanayotokana na marekebisho ya sheria katika Mswada huo; (c ) hautafikishwa kusomwa kwa mara ya pili katika mojawapo ya vitengo vya Bunge, katika muda wa siku tisini baada ya kusomwa kwa Mswada kwa mara ya kwanza katika Bunge hilo; na (d) utakuwa umepitishwa na Bunge wakati kila mojawapo ya vitengo vya Bunge kimepitisha Mswada huo katika kusomwa kwa mara ya pili na tatu, kwa idadi isiyopungua thuluthi mbili ya wabunge wote katika ngazi hiyo.

(2) Bunge litatangaza Mswada wowote wa kurekebisha Katiba hii, na kuandaa mjadala wa umma kuhusiana na Mswada huo.

(1) Katiba hii itafasiriwa kwa namna ambayo – (a) inakuza malengo, maadili na kanuni zake; (b) inaendeleza utawala wa sheria, haki za binadamu na uhuru wa kimsingi ulioko katika Sheria ya Haki; (c) inaruhusu maendeleo ya sheria; na (d) inachangia utawala bora.

(2) Iwapo kuna mkinzano kati ya matoleo ya lugha tofauti ya Katiba hii, toleo la lugha ya Kiingereza ndilo litakalotawala.

Isipokuwa pale ambapo muktadha unahitaji vinginevyo, katika Katiba hii– “mtu mzima” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka kumi na minane; “kitendo sawazishi” huhusisha hatua yoyote inayolenga kuondolea mbali ukosefu wa usawa au kumnyima mtu au kuingilia uhuru wake wa kimsingi; “mtoto” inamaanisha mtu ambaye hajatimiza umri wa miaka kumi na minane; “kukiuka” inahusisha kukosa kufanya inavyostahili; “sheria ya kaunti” inamaanisha sheria iliyotungwa na serikali ya kaunti au chini ya mamlaka yaliyopewa baraza la kaunti; “ulemavu” inahusisha ulemavu wowote wa kimwili, kihisia, kiakili, kisaikolojia au ulemavu wa aina nyingine, hali au ugonjwa ambao, au unaochukuliwa na sekta mahususi za kijamii kuwa na athari za muda mrefu kwa mtu kuweza kutekeleza majukumu yake ya kawaida ya kila siku; “stakabadhi” inahusisha- (a) chapisho lolote au suala lolote lililoandikwa, kuelezwa au kuandikwa juu ya kitu kwa kutumia herufi, michoro au alama au zaidi ya mojawapo ya njia hizo ambayo inadhamiriwa kutumiwa au inaweza kutumiwa kwa ajili ya kurekodi suala hilo; na (b) majalada ya kielektroniki; “tarehe ya kutekelezwa” inamaanisha tarehe ambayo Katiba hii ilianza kutumika; “ kushindwa” inahusisha kukataa; “mwaka wa fedha” inamaanisha kipindi cha miezi kumi na miwili kinachomalizika katika siku ya thelathini ya mwezi wa Juni au siku nyingine iliyoelezwa na sheria ya kitaifa, lakini mwaka wa mwanzo wa fedha wa asasi yoyote ni kipindi cha wakati tangu ilipoanza mpaka mara tu kufikia siku ya thelathini ya Juni, au siku yoyote ile itakayoelezwa na sheria ya kitaifa; “Gazeti” inamaanisha Gazeti Rasmi la Serikali linalochapishwa kutokana na kibali cha serikali ya kitaifa, au gazeti jingine linalochapishwa pamoja na Gazeti rasmi la Kenya; “dhamana” inamaanisha ahadi kamili au ahadi yenye masharti, kujitolea kwa serikali ya kitaifa kulipa nusu au kulipa kabisa mkopo wowote wa serikali ya kaunti au wa mtu yeyote; “afisa wa mahakama” inamaanisha msajili, naibu wa msajili, hakimu, Kadhi au afisa msimamizi wa mahakama yaliyoundwa chini ya Kifungu cha 169 (1)(d); “ardhi” inahusisha (a) eneo juu ya ardhi au chini ya mwamba; (b) eneo lolote la maji au chini ya ardhi; (c ) maji ya bahari katika eneo la bahari kwenye mipaka ya nchi na la kiuchumi; (d) maliasili zilizopo juu au chini ya ardhi; na (e) eneo la anga juu ya ardhi; “utungaji sheria” unahusisha- (a) Sheria ya Bunge, au sheria iliyotungwa chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria ya Bunge; au (b) sheria iliyotungwa na baraza la serikali ya kaunti, au chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria kama hiyo; “ mkopo” unajumlisha njia yoyote ya kukopa, kukopesha au malipo ya baadaye ambapo pesa kutoka kwa mfuko wa umma zinaweza kutumiwa, au zinahitaji kutumiwa ili kulipa au kulipia tena; “jamii iliyotengwa” inamaanisha– (a) jamii ambayo kutokana na idadi ndogo ya watu wake, au kwa sababu nyingineyo, imeshindwa kushiriki kikamilifu katika ujumla wa shughuli za maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (b) jamii ya kitamaduni, ambayo kutokana na hamu ya kuhifadhi utamaduni wake wa kipekee na utambulisho wake ili usimezwe, imebakia nje ya ujumla wa maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (c) jamii asilia ambayo imebakia kudumisha maisha na mitindo ya kitamaduni inayojikita kwenye uchumi wa shughuli za usasi na ukusanyaji; au (d) wafugaji au jamii za ufugaji , ikiwa ni – (i) wa kuhamahama; au (ii) jamii zinazoishi mahala pamoja ambazo, kwa sababu ya kutengwa kijiografia, hazijashirikishwa kikamilifu katika shughuli za kijumla za kijamii na kiuchumi za Kenya. “kundi lililotengwa” inamaanisha kundi la watu ambalo, kutokana na sheria au mazoea kabla, wakati wa, au baada ya tarehe ya utekelezaji wa Katiba hii, walikuwa wamebaguliwa katika mojawapo au zaidi ya misingi inayotajwa katika Kifungu cha 27 (4); “ sheria ya kitaifa” inamaanisha sheria ya Bunge, au sheria inayotungwa chini ya mamlaka ya Sheria ya Bunge; “maliasili” inamaanisha vitu au hali za kimaumbile zisizo za kibinadamu ambazo zinaweza kutumiwa tena au zisitumiwe, pamoja na- (a) mwanga wa jua; (b) maji kwenye ardhi na chini ya ardhi; (c) misitu, uanuwai wa kiasili na kinasaba, na (d) miamba, madini, malighafi ya mafuta na vianzo vingine vya kawi; “mzee katika jamii” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka sitini; “mtu” inahusisha kampuni, chama au kundi la watu , liwe la shirika au lisilo la shirika; “chama cha kisiasa” inamaanisha muungano wa watu uliobuniwa kwa madhumuni ambayo yametajwa katika sehemu ya 3 ya sura ya saba; “mali” inahusisha nia au haki ya , au inayotokana na – (a) ardhi au vitu vya kudumu kwenye ardhi, au kustawisha ardhi (b) bidhaa au mali ya kibinafsi; (c) hakimiliki au (d) fedha au vifaa. “afisa wa umma” inamaanisha (a) afisa yeyote wa serikali; au (b) mtu yeyote mbali na afisa wa serikali anayeshikilia afisi ya umma ”afisi ya umma” inamaanisha afisi katika serikali ya kitaifa, serikali ya kaunti au katika huduma za umma, iwapo zawadi na faida za afisi hulipwa kutoka katika Mfuko wa Jumla au moja kwa moja kutoka kwa pesa zinazotolewa na Bunge. “huduma ya umma” inamaanisha watu wote kwa pamoja, mbali na maafisa wa serikali, wanaofanya kazi katika idara ya Serikali; “jamhuri” inamaanisha Jamhuri ya Kenya; “serikali” inapotumiwa kama nomino, ina maana ya mseto wa afisa, idara na asasi zingine zinazounda serikali ya Jamhuri chini ya Katiba hii; “afisi ya serikali” inamaanisha yoyote katika hizi – (a) Rais; (b) Naibu wa Rais; (c) Waziri; (d) Mbunge; (e) Majaji na Mahakimu; (f) Mwanachama wa Tume chini ya Sura ya Kumi na tano; (g) Anayeshikilia wadhifa wa afisi huru chini ya Sura ya Kumi na tano; (h) Mwanachama wa baraza la kaunti, gavana au naibu wa gavana wa kaunti, au mwanachama yeyote wa mamlaka kuu ya kaunti; (i) Mwanasheria Mkuu; (j) Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma; (k) Katibu wa Baraza la Mawaziri; (l) Katibu Mkuu; (m) Mkuu wa Majeshi ya Ulinzi; (n) Kamanda wa huduma ya Majeshi ya Ulinzi ya Kenya; (o) Mkurugenzi-Mkuu wa Huduma za Kitaifa za Upelelezi; (p) Inspekta-Mkuu, na Naibu wa Inspekta-Mkuu, wa Huduma za Polisi za Kitaifa; au (q) afisi ambayo imeundwa na kuchukuliwa kama afisi ya serikali chini ya sheria ya kitaifa; “afisa wa serikali” inamaanisha mtu anayeshikilia afisi ya Kitaifa; “idara ya Serikali” inamaanisha Tume, afisi, shirika au asasi nyingine iliyoundwa chini ya Katiba hii; “Maandishi” inahusisha upigaji chapa, upigaji picha, lithografia, upigaji taipu, breli na njia yoyote nyingine inayowakilisha au kuzalisha maneno kwa njia inayoonekana; na “vijana” inamaanisha ujumla wa watu wote katika Jamhuri ambao – (a) wametimiza umri wa miaka kumi na minane; lakini (b) hawajatimiza umri wa miaka thelathini na mitano.

Isipokuwa pale ambapo muktadha unahitaji vinginevyo, katika Katiba hii– “mtu mzima” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka kumi na minane; “kitendo sawazishi” huhusisha hatua yoyote inayolenga kuondolea mbali ukosefu wa usawa au kumnyima mtu au kuingilia uhuru wake wa kimsingi; “mtoto” inamaanisha mtu ambaye hajatimiza umri wa miaka kumi na minane; “kukiuka” inahusisha kukosa kufanya inavyostahili; “sheria ya kaunti” inamaanisha sheria iliyotungwa na serikali ya kaunti au chini ya mamlaka yaliyopewa baraza la kaunti; “ulemavu” inahusisha ulemavu wowote wa kimwili, kihisia, kiakili, kisaikolojia au ulemavu wa aina nyingine, hali au ugonjwa ambao, au unaochukuliwa na sekta mahususi za kijamii kuwa na athari za muda mrefu kwa mtu kuweza kutekeleza majukumu yake ya kawaida ya kila siku; “stakabadhi” inahusisha- (a) chapisho lolote au suala lolote lililoandikwa, kuelezwa au kuandikwa juu ya kitu kwa kutumia herufi, michoro au alama au zaidi ya mojawapo ya njia hizo ambayo inadhamiriwa kutumiwa au inaweza kutumiwa kwa ajili ya kurekodi suala hilo; na (b) majalada ya kielektroniki; “tarehe ya kutekelezwa” inamaanisha tarehe ambayo Katiba hii ilianza kutumika; “ kushindwa” inahusisha kukataa; “mwaka wa fedha” inamaanisha kipindi cha miezi kumi na miwili kinachomalizika katika siku ya thelathini ya mwezi wa Juni au siku nyingine iliyoelezwa na sheria ya kitaifa, lakini mwaka wa mwanzo wa fedha wa asasi yoyote ni kipindi cha wakati tangu ilipoanza mpaka mara tu kufikia siku ya thelathini ya Juni, au siku yoyote ile itakayoelezwa na sheria ya kitaifa; “Gazeti” inamaanisha Gazeti Rasmi la Serikali linalochapishwa kutokana na kibali cha serikali ya kitaifa, au gazeti jingine linalochapishwa pamoja na Gazeti rasmi la Kenya; “dhamana” inamaanisha ahadi kamili au ahadi yenye masharti, kujitolea kwa serikali ya kitaifa kulipa nusu au kulipa kabisa mkopo wowote wa serikali ya kaunti au wa mtu yeyote; “afisa wa mahakama” inamaanisha msajili, naibu wa msajili, hakimu, Kadhi au afisa msimamizi wa mahakama yaliyoundwa chini ya Kifungu cha 169 (1)(d); “ardhi” inahusisha (a) eneo juu ya ardhi au chini ya mwamba; (b) eneo lolote la maji au chini ya ardhi; (c ) maji ya bahari katika eneo la bahari kwenye mipaka ya nchi na la kiuchumi; (d) maliasili zilizopo juu au chini ya ardhi; na (e) eneo la anga juu ya ardhi; “utungaji sheria” unahusisha- (a) Sheria ya Bunge, au sheria iliyotungwa chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria ya Bunge; au (b) sheria iliyotungwa na baraza la serikali ya kaunti, au chini ya mamlaka yaliyotolewa na sheria kama hiyo; “ mkopo” unajumlisha njia yoyote ya kukopa, kukopesha au malipo ya baadaye ambapo pesa kutoka kwa mfuko wa umma zinaweza kutumiwa, au zinahitaji kutumiwa ili kulipa au kulipia tena; “jamii iliyotengwa” inamaanisha– (a) jamii ambayo kutokana na idadi ndogo ya watu wake, au kwa sababu nyingineyo, imeshindwa kushiriki kikamilifu katika ujumla wa shughuli za maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (b) jamii ya kitamaduni, ambayo kutokana na hamu ya kuhifadhi utamaduni wake wa kipekee na utambulisho wake ili usimezwe, imebakia nje ya ujumla wa maisha ya kijamii na kiuchumi ya Kenya; (c) jamii asilia ambayo imebakia kudumisha maisha na mitindo ya kitamaduni inayojikita kwenye uchumi wa shughuli za usasi na ukusanyaji; au (d) wafugaji au jamii za ufugaji , ikiwa ni – (i) wa kuhamahama; au (ii) jamii zinazoishi mahala pamoja ambazo, kwa sababu ya kutengwa kijiografia, hazijashirikishwa kikamilifu katika shughuli za kijumla za kijamii na kiuchumi za Kenya. “kundi lililotengwa” inamaanisha kundi la watu ambalo, kutokana na sheria au mazoea kabla, wakati wa, au baada ya tarehe ya utekelezaji wa Katiba hii, walikuwa wamebaguliwa katika mojawapo au zaidi ya misingi inayotajwa katika Kifungu cha 27 (4); “ sheria ya kitaifa” inamaanisha sheria ya Bunge, au sheria inayotungwa chini ya mamlaka ya Sheria ya Bunge; “maliasili” inamaanisha vitu au hali za kimaumbile zisizo za kibinadamu ambazo zinaweza kutumiwa tena au zisitumiwe, pamoja na- (a) mwanga wa jua; (b) maji kwenye ardhi na chini ya ardhi; (c) misitu, uanuwai wa kiasili na kinasaba, na (d) miamba, madini, malighafi ya mafuta na vianzo vingine vya kawi; “mzee katika jamii” inamaanisha mtu ambaye amefikisha umri wa miaka sitini; “mtu” inahusisha kampuni, chama au kundi la watu , liwe la shirika au lisilo la shirika; “chama cha kisiasa” inamaanisha muungano wa watu uliobuniwa kwa madhumuni ambayo yametajwa katika sehemu ya 3 ya sura ya saba; “mali” inahusisha nia au haki ya , au inayotokana na – (a) ardhi au vitu vya kudumu kwenye ardhi, au kustawisha ardhi (b) bidhaa au mali ya kibinafsi; (c) hakimiliki au (d) fedha au vifaa. “afisa wa umma” inamaanisha (a) afisa yeyote wa serikali; au (b) mtu yeyote mbali na afisa wa serikali anayeshikilia afisi ya umma ”afisi ya umma” inamaanisha afisi katika serikali ya kitaifa, serikali ya kaunti au katika huduma za umma, iwapo zawadi na faida za afisi hulipwa kutoka katika Mfuko wa Jumla au moja kwa moja kutoka kwa pesa zinazotolewa na Bunge. “huduma ya umma” inamaanisha watu wote kwa pamoja, mbali na maafisa wa serikali, wanaofanya kazi katika idara ya Serikali; “jamhuri” inamaanisha Jamhuri ya Kenya; “serikali” inapotumiwa kama nomino, ina maana ya mseto wa afisa, idara na asasi zingine zinazounda serikali ya Jamhuri chini ya Katiba hii; “afisi ya serikali” inamaanisha yoyote katika hizi – (a) Rais; (b) Naibu wa Rais; (c) Waziri; (d) Mbunge; (e) Majaji na Mahakimu; (f) Mwanachama wa Tume chini ya Sura ya Kumi na tano; (g) Anayeshikilia wadhifa wa afisi huru chini ya Sura ya Kumi na tano; (h) Mwanachama wa baraza la kaunti, gavana au naibu wa gavana wa kaunti, au mwanachama yeyote wa mamlaka kuu ya kaunti; (i) Mwanasheria Mkuu; (j) Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma; (k) Katibu wa Baraza la Mawaziri; (l) Katibu Mkuu; (m) Mkuu wa Majeshi ya Ulinzi; (n) Kamanda wa huduma ya Majeshi ya Ulinzi ya Kenya; (o) Mkurugenzi-Mkuu wa Huduma za Kitaifa za Upelelezi; (p) Inspekta-Mkuu, na Naibu wa Inspekta-Mkuu, wa Huduma za Polisi za Kitaifa; au (q) afisi ambayo imeundwa na kuchukuliwa kama afisi ya serikali chini ya sheria ya kitaifa; “afisa wa serikali” inamaanisha mtu anayeshikilia afisi ya Kitaifa; “idara ya Serikali” inamaanisha Tume, afisi, shirika au asasi nyingine iliyoundwa chini ya Katiba hii; “Maandishi” inahusisha upigaji chapa, upigaji picha, lithografia, upigaji taipu, breli na njia yoyote nyingine inayowakilisha au kuzalisha maneno kwa njia inayoonekana; na “vijana” inamaanisha ujumla wa watu wote katika Jamhuri ambao – (a) wametimiza umri wa miaka kumi na minane; lakini (b) hawajatimiza umri wa miaka thelathini na mitano.

(1) Bunge litatunga sheria yoyote inayohitajiwa na Katiba hii, itungwe ili kushughulikia jambo fulani katika muda ulioelezwa katika Mpangilio wa Tano, kuanzia tarehe ya kutekelezwa kwa Katiba hii.

(5) Kama Bunge litashindwa kupitisha sheria yoyote kwa kipindi kilichowekwa, mtu yeyote anaweza kupeleka malalamiko kwa Mahakama ya Juu kuhusiana na jambo hilo.

(6) Katika kuamua juu ya malalamiko hayo chini ya ibara ya (5) , Mahakama ya Juu inaweza- (a) Kutoa agizo kuhusu jambo hilo; na (b) Kuelekeza agizo hilo kwa Bunge na Mwanasheria Mkuu ili kuchukua hatua za kuhakikisha kwamba sheria inayohitajika imepitishwa katika muda uliowekwa katika agizo hilo, na kutoa ripoti kuhusu utekelezaji huo kwa Jaji Mkuu.

Masharti ya mpito na matokeo yanayoelezwa katika Mpangilio wa Sita yataanzwa kutekelezwa siku ya kuanza kutekeleza Katiba hii.

Katiba hii itaanza kutumika Rais atakapotangaza rasmi au baada ya muda wa siku kumi na nne tokea tarehe ya kuchapisha matokeo ya mwisho ya kura ya maamuzi kuidhinisha Katiba hii katika Gazeti rasmi la serikali, yoyote itakayokuja mwanzo kati ya hatua hizo mbili.

Kwa mujibu wa Mpangilio wa sita, ili kuondoa shaka, Katiba inayotumika kabla ya tarehe ya kuidhinisha Katiba hii, itabatilishwa kwenye tarehe hiyo. Kifungu cha 6(1)) 1. Mombasa 2. Kwale 3. Kilifi 4. Tana River 5. Lamu 6. Taita /Taveta 7. Garissa 8. Wajir 9. Mandera 10.Marsabit 11. Isiolo 12. Meru 13. Tharaka-Nithi 14. Embu 15. Kitui 16. Machakos 17. Makueni 18. Nyandarua 19. Nyeri 20. Kirinyaga 21.Murang’a 22.Kiambu 23. Turkana 24. West Pokot 25. Samburu 26. Trans Nzoia 27. Uasin Gishu 28. Elgeyo/Marakwet 29. Nandi 30. Baringo 31. Laikipia 32. Nakuru 33. Narok 34. Kajiado 35. Kericho 36. Bomet 37. Kakamega 38. Vihiga 39. Bungoma 40. Busia 41. Siaya 42. Kisumu 43. Homa Bay 44. Migori 45. Kisii 46. Nyamira 47. Nairobi City (Kifungu cha (9) (2)) (a) Bendera ya Taifa Tanbihi: Vipimo vyote vilivyotolewa haviwakilishi urefu au upana wowote na hivyo vinawiana tu. Maelezo: Mistari mitatu mikubwa yenye upana sawa yenye rangi nyeusi, nyekundu, na kijani kutoka juu hadi chini na kutenganishwa na mistari myembamba myeupe, yenye ngao linganifu na mishale myeupe iliyowekwa juu katikati ya bendera. (b) Wimbo wa Taifa 1 Ee Mungu nguvu yetu Ilete baraka kwetu. Haki iwe ngao na mlinzi Na tukae na undugu Amani na uhuru Raha tupate na ustawi. 2 Amkeni ndugu zetu Tufanye sote bidii. Nasi tujitoe kwa nguvu, Nchi yetu ya Kenya, Tunayoipenda, Tuwe tayari kuilinda. 3 Na tujenge taifa letu Ee, ndio wajibu wetu, Kenya istahili heshima Tuungane mikono Pamoja kazini Kila siku tuwe na shukrani. (c) Ngao ya Serikali (d) Muhuri wa Serikali (Vifungu vya 74, 141 (3) 148 (5) na 152 (4) ) Mimi, ……………. , nikifahamu kuwa jukumu muhimu ninalochukua kama Rais / Naibu wa Rais wa Jamhuri ya Kenya, naapa /nakiri kwa dhati kuwa nitakuwa mwaminifu kwa Jamjuri ya Kenya; kwamba nitafuata, kuhifadhi, kutetea, Katiba ya Kenya, kulingana na sheria iliyowekwa, na sheria nyingie zote za Jamhuri, na kwamba nitalinda na kutetea uhuru, uadilifu na heshima ya watu wa Kenya. ( Kama ni kiapo: Ee Mungu nisaidie) Mimi, ……………… , naapa/nakubali kwa dhati kuwa nitawatumikia watu wote wa Jamhuri ya Kenya kwa bidii katika afisi ya Rais/ Kaimu Rais wa Jamhuri ya Kenya; kwamba nitatekeleza majukumu na wajibu wangu kwa uaminifu katika afisi ya Rais /Kaimu wa Rais wa Jamhuri ya Kenya; na nitatenda haki kwa wote kulingana na Katiba hii, na kupitia kwa sheria zilizowekwa bila woga, upendeleo, upendo au chuki. (Kama ni kiapo: Ee Mungu nisaidie) Mimi, ……………… , naapa ya kwamba/nakubali kwa dhati kwamba kila wakati Naibu wa Rais wa Jamhuri ya Kenya; kwamba nitatekeleza wajibu wangu kwa bidii na kutekeleza kazi zangu katika afisi hiyo kwa uwezo wangu wote; na kwamba kwa wakati wowote ule nitakaohitajika, kumshauri Rais wa Jamhuri ya Kenya kwa uaminifu na ukweli; kwamba nitatenda haki kwa wote bila woga, upendeleo, upendo au chuki; na kwamba sitatoa siri zozote zitakazonifikia katika shughuli zangu za kazi ama moja kwa moja au kupitia kwa yeyote. (Kama ni kiapo: Ee Mungu nisaidie) Mimi..................................., ninayeteuliwa kuwa Waziri wa Kenya, ninaapa ya kwamba/ninakubali kwa dhati kwamba nitakuwa mwaminifu wakati wowote kwa Jamhuri ya Kenya; kwamba nitaitii, nitaiheshimu na kuitetea Katiba hii ya Kenya na sheria nyingine zote za Jamhuri; kwamba nitawahudumia vyema na kwa uaminifu watu na Jamhuri ya Kenya katika Afisi ya Waziri; kwamba nitaitumikia afisi yangu kama Waziri kwa heshima na hadhi; kwamba nitakuwa mshauri wa kweli na mwaminifu kwa Rais au kwa usimamizi mwema wa masuala ya umma katika Jamhuri ya Kenya; kwamba sitatoa siri zozote zitakazonifikia katika shughuli zangu za kazi ama moja kwa moja au kupitia kwa yeyote isipokuwa pale inapohitajika katika utekelezaji wa kazi zangu za uwaziri; na kwamba nitatekeleza majukumu ya afisi yangu kwa uangalifu na kwa uwezo wangu. ( Kama ni kiapo –Ee Mungu nisaidie) Mimi, ……………………, nikiwa ninahitajika kuchukua wajibu wa katibu wa Baraza la Mawaziri/ Katibu Mkuu ninaapa ya kwamba/ninakubali kwa dhati kwamba, isipokuwa kwa idhini ya Rais, sitafichua habari za shughuli yoyote, taratibu au nyaraka za Baraza la Mawaziri ninazohitaji kuzihifadhi kwa siri, kwa njia ya moja kwa moja au kupitia kwa yeyote, isipokuwa pale ambapo zinahitajika kutokana na shughuli zangu za kazi kama Katibu wa Baraza la Mawaziri/Katibu Mkuu. (Kama ni kiapo:-Ee Mungu nisaidie) Mimi, ……………………, (Jaji Mkuu /Rais wa Mahakama Kuu, jaji wa Mahakama Kuu, jaji wa Mahakama ya Rufani, jaji wa Mahakama ya Juu) nina (apa kwa jina la Mwenyezi Mungu)/( nakubali kwa dhati) kutumikia watu wa Jamhuri ya Kenya na kutekeleza haki bila mapendeleo kulingana na Katiba hii na kwa sheria zilizowekwa, na sheria na desturi za Jamhuri, bila woga wowote, upendeleo, ubaguzi, upendo, chuki, ama athari ya kisiasa, kidini, ama ushawishi wowote. Katika kutekeleza majukumu ya kisheria ambayo nimepewa, kwa uwezo wangu wote, na kwa wakati wangu wote, nitalinda, nitasimamia, na kutetea Katiba hii kwa ajili ya kulinda hadhi na heshima ya mahakama na mfumo wa mahakama za Kenya na kukuza haki, uhuru, uwezo na uadilifu ndani yake. (Ee Mungu nisaidie) Mimi,……………………, nikiwa nimechaguliwa mwachama wa Seneti/Baraza Kuu la Kitaifa ninaapa (Kwa jina la Mwenyezi Mungu) (ninathibitisha kwa dhati) kwamba nitakuwa mwaminifu na mtiifu kwa Watu na Jamhuri ya Kenya; kwamba nitatii, kuheshimu, kutetea, kulinda na kuhifadhi Katiba ya Jamhuri ya Kenya; na kwamba nitatekeleza majukumu yangu ya ubunge kwa uaminifu na uangalifu. (Ee Mungu nisaidie). Mimi ,……………….. , nikiwa nimechaguliwa kama Spika/ Naibu wa Spika wa Seneti/ Baraza Kuu la Kitaifa ninaapa kwamba(kwa jina la Mwenyezi Mungu) (nakubali kwa dhati) kwamba nitakuwa mwaminifu kwa watu na Jamhuri ya Kenya; kwamba nitatekeleza kwa uaminifu na uangalifu kazi zangu kama Spika/Naibu wa Spika wa Seneti/Baraza Kuu la Kitaifa; kwamba nitatii, nitaheshimu, nitatea, nitahifadhi, nitalinda na kuitetea Katiba hii ya Jamhuri ya Kenya; na kwamba nitafanya haki kwa watu wote kulingana na Katiba hii ya Kenya na sheria na desturi za Bunge bila woga au upendeleo, upendo au chuki. (Ee Mungu nisaidie). (Kifungu cha 185 (2), 186 (1) na 187 (2) 1. Mashauri ya kigeni, sera ya kigeni, na biashara ya kimataifa. 2. Matumizi ya maji ya kimataifa na rasilimali za maji. 3. Uhamiaji na uraia. 4. Uhusiano kati ya dini na serikali. 5. Sera ya lugha na ukuzaji wa lugha rasmi na lugha za kiasili. 6. Ulinzi wa kitaifa na matumizi ya huduma za ulinzi za kitaifa.. 7. Huduma za polisi , pamoja na— (a) Kuweka viwango vya kuajiri, mafunzo kwa polisi na matumizi ya huduma za polisi; (b) Sheria ya jinai; na (c) Huduma za Marekebisho. 8. Mahakama. 9. Sera ya kitaifa ya uchumi na mipango. 10. Sera ya fedha, sarafu, benki (pamoja na benki kuu) kuanzishwa pamoja na usimamizi wa shughuli za benki, bima na mashirika ya kifedha. 11. Takwimu za kitaifa na data kuhusu idadi ya watu, uchumi na jamii kwa jumla. 12. Haki miliki 13. Viwango vya utendakazi. 14. Ulinzi wa watumiaji, pamoja na viwango vya usalama wa kijamii na mipango ya kitaalamu ya kustaafu. 15. Sera ya Elimu, viwango, Mitalaa, mitihani, na utoaji wa hati za vyuo vikuu. 16. Vyuo Vikuu, taasisi za mafunzo ya kati na taasisi nyingine za utafiti na masomo ya juu na shule za msingi, elimu maalumu, shule za upili na vyuo vya elimu maalumu. 17. Ukuzaji wa michezo na elimu ya michezo. 18. Uchukuzi na mawasiliano, pamoja na, hasa— (a) Usafiri wa barabara; (b) Ujenzi na matumizi ya barabara kuu za kitaifa (c) Viwango vya ujenzi na uhifadhi wa barabara zingine za kaunti; (d) Reli; (e) Mifereji ya mabomba; (f) Usafiri wa baharini; (g) vyombo vya anga vinavyotumiwa na raia; (h) Usafiri wa angani; (i) Huduma za posta; (j) Mawasiliano ya simu, redio na runinga na; (k) matangazo ya redio na runinga. 19. Huduma ya kitaifa ya kazi za umma. 20. Sera ya nyumba. 21. Kanuni za kijumla za mipango ya ardhi na ushirikishaji wa mipango na kaunti. 22. Uhifadhi wa mazingira na maliasili kwa mpango wa kuanzisha mfumo wa maendeleo endelevu, pamoja na, hasa— (a) Uvuvi, usasi na ukusanyaji; (b) Ulinzi wa wanyama wa kufugwa na wanyama pori; (c) Uhifadhi wa maji, kuhifadhi wa mabaki ya maji, uhandisi unaohusu maji na usalama wa mabwawa; na (d) Sera ya kawi . 23. Hospitali za Kitaifa. 24. Usimamizi wa majanga. 25. Minara ya zamani ya kihistoria yenye umuhimu wa kitaifa. 26. Chaguzi za kitaifa. 28. Sera ya Afya. 29. Sera ya Kilimo. 30. Sera ya utatibu wa mifugo. 31. Sera ya kawi pamoja na nguvu za umeme, mtandao wa gesi, na usimamiaji wa kawi. 32. Ujenzi wa utendakazi na usaidizi wa kiufundi katika kaunti 33. Uwekezaji wa umma. 34. Uwekaji dau wa kitaifa, makasino na aina mbalimbali za uchezaji kamari. 35. Sera ya utalii na maendeleo. Mamlaka na kazi za kaunti ni— 1. Kilimo, pamoja na- (a) Kilimo cha mimea na wanyama; (b) Viwanja vya kuuzia wanyama; (c) Vichinjio vya kauni; (d) Udhibiti wa magonjwa ya mimea na wanyama; na (e) Uvuvi. 2. Huduma za afya za kaunti pamoja na, hasa— (a) Vituo vya afya vya kaunti na maduka ya dawa; (b) huduma za magari ya wagonjwa; (c) Kuimarisha afya ya kimsingi; (d) Kutoa leseni na kusimamia shughulia za kuuza vyakula kwa umma; (e) Huduma za utabibu wa wanyama (isipokuwa usimamizi wa taaluma hii); (f) Makaburi, kumbi za matanga na tanuu za kuchomea maiti; na (g) Uondoaji taka, maeneo ya kutupa taka na utupaji taka. 3. Kudhibiti uchafuzi wa hewa, uchafuzi wa mazingira kupitia kelele, na usumbufu mwingine kwa umma na utangazaji nje ya makazi. 4. Shughuli za kitamaduni, burudani za umma na huduma za kufurahisha umma pamoja na— (a) Kucheza dau, kasino na njia nyingine za kamari; (b) mashindano ya mbio; (c) Utaoji leseni kwa pombe; (d) majumba ya Sinema; (e) maonyesho ya video na kukodisha; (f) maktaba; (g) makavazi; (h) michezo na shughuli za kitamaduni na vifaa; na (i) bustani za kaunti, fuo na nyenzo za burudani. 5. uchukuzi katika kaunti, pamoja na — (a) barabara za kaunti; (b) taa za barabarani; (c) magari na uegeshaji; (d) usafiri wa barabarani kwa umma ; na (e) vivuko na bandari, isipokuwa usimamizi wa usafiri majini wa kitaifa na kimataifa na shughuli zinazohusiana na hizo. 6. Udhibiti na hali ya wanyama, pamoja na- (a) kutoa leseni kwa mbwa; na (b) Nyenzo za kuhifadhi, kutunza na kuzika wanyama. 7. Ustawishaji wa biashara na usimamizi, pamoja na— (a) masoko; (b) leseni za biashara (isipokuwa udhibiti wa taaluma hizo); (c) usawa katika shughuli za kibiashara; (d) utalii wa humu nchini; na (e) vyama vya ushirika. 8. Mipango na maendeleo ya kaunti, pamoja na— (a) takwimu; (b) usoroveya na uchoraji ramani; (c) mipaka na ujenzi wa nyua; (d) makazi; na (e) Uunganishaji na udhibiti wa nguvu za umeme na gesi. 9. Elimu ya chekechea, elimu, vyuo vya ufundi anuwai, vituo vya utengenezaji wa vyombo vya kinyumbani na nyenzo za utunzaji wa watoto. 10. Utekelezwaji wa sera maalum za serikali ya kitaifa kuhusu maliasili na uhifadhi wa mazingira, pamoja na— (a) uhifadhi wa udongo na maji; na (b) misitu. 11. Huduma za kazi kwa umma katika kaunti pamoja na — (a) mfumo wa usimamizi wa maji ya tufani katika sehemu za majengo; na (b) huduma za maji na usafi. 12. huduma za kuzima moto, na usimamizi wa majanga 13. udhibiti wa dawa na ponografia. 14. kuhakikisha na kusimamia ushiriki wa jamii na sehemu za mashambani katika utawala wa viwango hivyo vya mashinani na kuzisaidia jamii pamoja na maeneo hayo kujenga uwezo wa kiusimamizi ili kuwezesha matumizi ya mamlaka na majukumu na kushiriki katika utawala wa mashinani. (Kifungu cha 261 cha (1)) Sheria kuhusu utamaduni (Kifungu cha 11 (3)) Miaka mitano Sheria kuhusu uraia (Kifungu cha 18) Mwaka mmoja Uhuru wa vyombo vya habari (Kifungu cha 34) Miaka mitatu Familia (Kifungu cha 45) Miaka mitano Ulinzi kwa watumiaji bidhaa (Kifungu cha 46) Miaka minne Haki katika mambo ya kiutawala (Kifungu cha 47) Miaka minne Haki ya kusikilizwa (Kifungu cha 50) Miaka minne Haki ya watu walio kizuizini, walioshikwa au waliofungiwa (Kifungu cha 51) Miaka minne Tume ya kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa ya Kenya (Kifungu cha 59) Mwaka mmoja Ardhi ya jamii (Kifungu cha 63) Miaka mitano Usimamizi wa matumizi ya ardhi na mali (Kifungu cha 66) Miaka mitano Sheria ya ardhi (Kifungu cha 68) Miezi 18 Maafikiano kuhusu maliasili (Kifungu cha 71) Miaka mitano Sheria kuhusu mazingira (Kifungu cha 72) Miaka minne Tume ya Maadili na kupambana na Ufisadi (Kifungu cha 79) Mwaka mmoja Sheria ya uongozi (Kifungu cha 80) Miaka miwili Sheria ya uchaguzi (Kifungu cha 82) Mwaka mmoja Mizozo ya kiuchaguzi (Kifungu cha 87) Mwaka mmoja Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka (Kifungu cha 88) Mwaka mmoja Sheria ya vyama vya kisiasa (Kifungu cha 92) Mwaka mmoja Kuimarisha uwakilishi wa jamii zilizotengwa (Kifungu cha 100) Miaka mitano Kuachwa wazi kwa afisi ya mbunge (Kifungu cha 103) Mwaka mmoja Haki ya kumwondoa mbunge (Kifungu cha 104) Miaka miwili Uamuzi wa masuala ya uanachama wa Bunge (Kifungu cha 105) Miaka miwili Haki ya kupeleka malalamiko kwa Bunge (Kifungu cha 119) Miaka miwili Mamlaka ya kusamehe (Kifungu cha 133) Mwaka mmoja Kuchukua mamlaka ya afisi ya Rais (Kifungu cha 141) Miaka miwili Utaratibu wa mahakama (Kifungu cha 162) Mwaka mmoja Kuondolewa afisini (Kifungu cha 168) Mwaka mmoja Mfuko wa Mahakama (Kifungu cha 173) Miaka miwili Ukaguzi wa majaji na mahakimu (Mpangilio wa sita sehemu ya 23) Mwaka mmoja Spika wa baraza la kaunti (Kifungu cha 178) Mwaka mmoja Usaidizi kwa serikali za kaunti (Kifungu cha 190) Miaka mitatu Kuondolewa kwa gavana wa kaunti (Kifungu cha 181) Miezi kumi na minane Kuachwa wazi kwa afisi ya mwanachama wa baraza la kaunti (Kifungu cha 194) Miezi kumi na minane Kushiriki kwa umma na mamlaka ya baraza la kaunti, mapendeleo na kinga Miaka mitatu Usawa wa kijinsia na tofauti za kijamii katika baraza la kaunti (Kifungu cha 197) Miaka mitatu Sheria ya kuanza kutumiwa kwa Sura ya kumi na moja (Kifungu cha 200 na mpangilio wa sita Miezi kumi na minane